मानववंशशास्त्रातील होलिझम विरुद्ध अणुवाद

होलिझम हा समग्र  अभ्यास आहे तर अणुवाद हा विभागश: अभ्यास आहे. होलिझम हा मानवशास्त्रीय दृष्टिकोन आहे तर अणुवाद इतर सामाजिक अभ्यासांमध्ये वापरला जातो. मानवशास्त्रज्ञ मानवी वर्तनाचे सामान्यीकरण सुनिश्चित करण्यासाठी मानवाच्या एकूण पैलूंचा अभ्यास करतात. दुसरीकडे, अणुवाद किंवा सामाजिक अणुवाद हा प्राचीन ग्रीक तत्त्वज्ञ डेमोक्रिटस आणि रोमन तत्त्वज्ञ ल्युक्रेटियस यांनी तयार केलेल्या वैज्ञानिक धारणा अणुसिद्धांतातून उद्भवणारा समाजशास्त्रीय सिद्धांत आहे.

मन, शरीर, व्यक्ती, समाज आणि पर्यावरण एकमेकांमध्ये गुंतलेले असतात आणि एकमेकांना परिभाषित करतात असे गृहीत धरणारा मानवी अवस्थेचा दृष्टीकोन म्हणजे होलिझम. मानववंशशास्त्रात होलिझम मानवाबद्दल आणि त्यांच्या क्रियाकलापांबद्दल जे काही माहित आहे ते एकत्रित करण्याचा प्रयत्न करतो. समग्र दृष्टीकोनातून, हा एक गुंतागुंतीचा विषय आहे, तो वास्तविकतेची मनामध्ये विभागणी करण्याचा प्रयत्न करतो आणि पदार्थाला वेगळे करण्याचा प्रयत्न करतो आणि प्रक्रियेच्या काही पैलूंना वेगळे करतो आणि पिन करतो जो स्वभावाने, विलगीकरण आणि विच्छेदनास विरोध करतो.

होलिझमचे सोपे आकलन म्हणजे संपूर्ण त्याच्या भागांच्या बेरीजपेक्षा मोठे आहे असे म्हणणे. एकत्र वाढणारी आणि राहणारी माणसे अपरिहार्यपणे सामायिक सांस्कृतिक अनुभवांद्वारे आकाराला येतात आणि एकटेपणाने विकसित झाल्यास त्यांच्यापेक्षा खूप वेगळ्या व्यक्तीमध्ये विकसित होतात.

या शब्दाच्या वैज्ञानिक मांडणीत अणूवाद म्हणजे विश्वातील सर्व पदार्थ मूलभूत अविभाज्य घटक किंवा अणूंनी बनलेले आहेत या कल्पनेचा संदर्भ आहे. समाजशास्त्राच्या क्षेत्रात स्थान दिल्यावर अणुवाद व्यक्तीला सामाजिक जीवनातील सर्व परिणामांसाठी विश्लेषणाचे मूलभूत एकक मानतो. हा सिद्धांत “समाज स्वतंत्र अणू म्हणून कार्यरत असलेल्या स्वार्थी आणि मोठ्या प्रमाणात स्वावलंबी व्यक्तींच्या संग्रहाने बनलेला असण्याची प्रवृत्ती” दर्शवितो. त्यामुळे सर्व सामाजिक मूल्ये, संस्था, घडामोडी आणि कार्यपद्धती पूर्णपणे कोणत्याही विशिष्ट समाजात राहणाऱ्या व्यक्तींच्या आवडी-निवडीतून आणि कृतीतून विकसित होतात. व्यक्ती हा समाजाचा “अणू” आहे आणि म्हणूनच चिंता आणि विश्लेषणाचा एकमेव खरा विषय आहे.

अणुवाद म्हणजे एखाद्या विशिष्ट गोष्टीवर मूलद्रव्य कमी होणे म्हणजे तो एक भाग अभ्यास आहे. मानववंशशास्त्र वगळता सर्व सामाजिक शास्त्रांनी हा दृष्टिकोन अवलंबला आहे.

विश्व हे साध्या आणि तत्सम कणांमध्ये विभाज्य आहे आणि सर्व संपूर्णता (रूपे) मूलभूतपणे या कणांनी बनलेली आहेत आणि याहून अधिक काहीही अणूवाद म्हणता येणार नाही, असा विश्वास आहे. खडक, झाडे, ग्रह आणि हवा यांसारखे निरनिराळे काँक्रीट चे संपूर्ण घटक या कणांचे वेगवेगळे विन्यास आहेत; आणि गुलाबाची बियाण्यापासून फुलाकडे वाढ होण्यासारख्या संपूर्णतेतील बदलांमध्ये केवळ कणांच्या रचनांमध्ये बदल होतो. न.अतुरेचे संपूर्णत्व हे केवळ त्याच्या भागांची (अणूंची) बेरीज (कॉन्फिगरेशन) होते.

कण समान मानले जात असल्याने, समान नसले तरी, यांत्रिक दृष्टीकोनामुळे सामान्यत: गुणांपेक्षा प्रमाण, “दुय्यम” वैशिष्ट्यांपेक्षा “प्राथमिक” यावर भर दिला जातो. वस्तुमान, लांबी आणि वेग वास्तविकतेच्या मूलभूत संकल्पना बनतात, रंग, पोत, गंध, चव आणि आकार यासारख्या “व्यक्तिनिष्ठ” गुणांच्या अतिरेकी. वास्तविकतेकडे एक सार्वत्रिक यंत्र म्हणून पाहिले गेले, जे कदाचित देवाने गतिमान केले होते, प्राथमिक कणांनी बनलेले होते, गणिती नियमांद्वारे शासित होते आणि पूर्णपणे निर्धारित केले गेले होते.

होलिझम – मानववंशशास्त्र काळ आणि अवकाश ाच्या दृष्टीने मानवाशी समग्रपणे व्यवहार करते. विषयाचा समावेश आहे-

1. भौतिक मानवशास्त्र
2. पुरातत्व मानवशास्त्र
3. सामाजिक-सांस्कृतिक मानवशास्त्र

या समग्र दृष्टिकोनामुळे मानववंशशास्त्र ही सर्वात व्यापक शाखा बनली आहे कारण ती जैविक विज्ञान आणि इतर सामाजिक विज्ञानांशी संबंधित आहे. मानवाचे संपूर्ण चित्र मांडताना मानववंशशास्त्राला त्याचा अभिमान वाटतो. यातून मानवी समाजाचे सर्वांगीण आकलन होते. या दृष्टिकोनामुळे मानववंशशास्त्र ही इतर सामाजिक शास्त्रांच्या तुलनेत एक अनोखी शाखा बनली आहे