1.1 Enlightenment and Modern ideas – Enlightenment & Roots of Enlightenment

प्रबोधन म्हणजे काय?

• ती बौद्धिक, तात्त्विक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक चळवळ होती.
• १७ व्या आणि १८ व्या शतकात तो संपूर्ण युरोपात (प्रामुख्याने पश्चिम युरोप) पसरला. या कालखंडाला प्रबोधनयुग किंवा तर्कयुग असे म्हणतात.
• हे युरोपच्या मध्ययुगापासून एक मोठे प्रस्थान दर्शविते.
• हे खालील मूलभूत वैशिष्ट्यांद्वारे वैशिष्ट्यीकृत होते:
  • तर्क/ विवेकवाद
    • त्यात मानवी तर्काचा गौरव होत असे.
    • तर्कशक्तीच्या जोरावर माणूस सत्यापर्यंत पोहोचू शकतो, अस्तित्वाचे नियमन करणारे नैसर्गिक नियम शोधू शकतो, जग सुधारू शकतो आणि मानवी प्रगतीकडे नेऊ शकतो, असा विश्वास होता.
    • प्रबोधनाने मनुष्याच्या तर्ककरण्याच्या क्षमतेवर, पूर्वी युरोपवर वर्चस्व गाजवलेल्या परंपरा आणि परंपरांकडे पाहण्यावर आणि स्वतःसाठी निर्णय घेण्याच्या क्षमतेवर लक्ष केंद्रित केले.
  • निसर्गवाद/ नैसर्गिक नियम
    • अलौकिक धर्मशास्त्रीय विचारांना पर्याय म्हणून वैज्ञानिक दृष्टिकोन मांडला.
    • असे मानले जात होते की नैसर्गिक नियम (न्यूटनच्या शोधासारखे) शोधले जाऊ शकतात जे विश्वाचे संचालन करतात.
    • ब्रह्मांड हे एक महाकाय यंत्र मानले जात होते ज्याच्या कार्यात यंत्रसामुग्री नीट समजत नसल्यामुळे अडथळा निर्माण झाला होता आणि एकदा त्याचे नियमन करणारे मूलभूत नियम समजले की हे यंत्र योग्यरित्या कार्य करेल.
  • मानवी प्रगतीचा आशावाद
    • विवेकाचा वाढता वापर आणि नैसर्गिक नियमांचे ज्ञान व्यापक करून मानवजातीची स्थिर उन्नती आणि अंतिम परिपूर्णता शक्य आहे या विश्वासावर प्रबोधन आधारित होते.
  • मानवतावाद[संपादन]।
    • हे मानवाभोवती फिरते-
      • मानवी कल्याण आणि कल्याण, मानवी स्वातंत्र्य, मानवी प्रतिष्ठा इ.
    • मानवाला रोखून धरणारी कोणतीही कल्पना किंवा संस्था ती नाकारते. समाज, चर्च, निरंकुश राजेशाही वगैरे असू शकते.
    • प्रबोधनाने कॅथलिक चर्चसारख्या समाजात खोलवर रुजलेल्या संस्थांच्या अधिकाराला आव्हान दिले.
  • व्‍यक्तिवाद
    • त्यात व्यक्तीचे महत्त्व आणि त्याच्या जन्मजात हक्कांवर भर देण्यात आला.
  • सापेक्षतावाद
    • वेगवेगळ्या संस्कृती, श्रद्धा, विचार आणि मूल्यव्यवस्था यांत समान गुण असतात, ही संकल्पना होती.
• प्रबोधनाचे विचार सुधारक होते:
  • अर्थव्यवस्थेतील सुधारणा (उदा. अॅडम स्मिथ यांच्या कल्पना)
  • कायद्यातील सुधारणा (उदा. जेरेमी बेंथम यांच्या कल्पना)
  • नैतिकतेतील सुधारणा (उदा. इमॅन्युएल कांट यांच्या कल्पना)
  • धर्मातील सुधारणा (उदा. व्होल्टेअरच्या कल्पना)
  • समाजातील सुधारणा (उदा. रूसोच्या कल्पना) वगैरे.
• या वयात संघर्षासारख्या विचारांमध्ये संघर्ष झाला:
  • स्वातंत्र्य आणि हुकूमशाही,
  • प्रोटेस्टंट धर्म आणि कॅथलिक धर्म,
  • अधिकार आणि कारण[संपादन]।

प्रबोधनाची पार्श्वभूमी / मुळं

• मध्ययुगाच्या सहस्रकात अढळ धार्मिक भक्ती आणि अथाह क्रौर्य होते.
• मध्ययुगाच्या त्या हजार ो वर्षांच्या काळात चर्चकडे जेवढी ताकद होती, तितकी क्वचितच आधी किंवा नंतर होती.
• पवित्र रोमन साम्राज्याचा पाया असल्याने धर्मयुद्धांसारख्या मोहिमा काही अंशी धर्मद्रोही लोकांना शोधून त्यांचा छळ करण्यासाठी करण्यात आल्या. असे कठोर अन्याय शेवटी युरोपियनांना नाराज करतील आणि बदलासाठी घाबरवतील.
• विज्ञानाला अनेकदा धर्मद्रोही मानले जायचे आणि जे चमत्कार आणि श्रद्धेच्या इतर बाबी समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करत असत त्यांना कठोर शिक्षा भोगावी लागत असे.
• समाज अत्यंत श्रेणीबद्ध होता, गुलामगिरी ही व्यापक प्रथा होती.
• वैयक्तिक स्वातंत्र्य किंवा अधिकारांबद्दल कोणतेही आदेश नव्हते आणि बर्याच युरोपियन लोकांना धर्माची भीती वाटत होती – एकतर दयाळू देवाच्या हातून किंवा कधीकधी क्रूर चर्चच्या हातून.
• ब्रिटिश तत्त्वज्ञ जॉन लॉक यांचे विचार प्रबोधनाची तात्कालिक पार्श्वभूमी मानले जातात. (त्यांच्या विचारांवर नंतर सविस्तर चर्चा केली जाईल)
• वैज्ञानिक क्रांति:
  • प्रबोधन हे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकात युरोपमध्ये झालेल्या सांस्कृतिक आणि बौद्धिक बदलांच्या विशाल संचाचे फलित होते.
  • यातील सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे वैज्ञानिक क्रांती.
  • वैज्ञानिक क्रांतीमुळे स्वतंत्र विचारांचा मार्ग मोकळा झाला आणि गणित, खगोलशास्त्र, भौतिकशास्त्र, राजकारण, अर्थशास्त्र, तत्त्वज्ञान आणि वैद्यकशास्त्र या क्षेत्रांचा प्रचंड अद्ययावत व विस्तार झाला.
  • जे नवे ज्ञान उदयास आले ते थक्क करणारे होते. लोक ज्या उत्साहाने प्रबोधनाकडे वळले ते तितकेच महत्त्वाचे होते: फ्रान्समध्ये बौद्धिक सलून सुरू झाले, तत्त्वज्ञानात्मक चर्चा झाल्या आणि वाढती साक्षर लोकसंख्या पुस्तके वाचली आणि ती उत्साहाने फिरवली.
  • वैज्ञानिक क्रांतीच्या काळात,
    • युरोपीय विचारवंतांनी प्राचीनांनी प्रस्थापित केलेल्या आणि चर्चने जपलेल्या “वैज्ञानिक” विश्वासांचा सदोष संच फाडून टाकला.
    • या सदोष ज्ञानाची जागा घेण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी निसर्गात पाहिलेल्या घटनांचे नियमन करणारे खरे नियम शोधून ते सांगण्याचा प्रयत्न केला.
    • गंमत म्हणजे, जगाचा अभ्यास करणे हा एक प्रकारचा धर्मनिष्ठता आहे आणि देवाच्या कार्याचे कौतुक आहे, या विश्वासामुळे चर्चनेही सुरुवातीला वैज्ञानिक अन्वेषणांना प्रोत्साहन दिले.
  • गॅलिलिओ आणि केप्लर
    • गॅलिलिओ गॅलिली (१५६४–१६४२) आणि जोहान्स केपलर (१५७१-१६३०) यांसारख्या खगोलशास्त्रज्ञांनी जुन्या समजुतींवर प्रश्न चिन्ह उपस्थित करण्यास सुरुवात केली तेव्हा चर्चची विज्ञानाविषयीची परोपकारी भूमिका अचानक बदलली.
    • गॅलिलिओला विशेषत: पोलिश खगोलशास्त्रज्ञ कोपर्निकस च्या सिद्धांतांचे समर्थन केल्याबद्दल चर्चकडून महत्त्वपूर्ण प्रतिकाराचा सामना करावा लागला, ज्याने म्हटले होते की पृथ्वी नव्हे तर सूर्य सूर्यमालेचे केंद्र आहे – चर्चच्या शिकवणुकीप्रमाणे नाही.
  • बेकन आणि देकार्त
    • गॅलिलिओ ने बर् याच काळापासून असे म्हटले होते की निरीक्षण हा वैज्ञानिक पद्धतीचा एक आवश्यक घटक आहे – फ्रान्सिस बेकन (1561-1626) ने आपल्या प्रेरक पद्धतीद्वारे एक मुद्दा दृढ केला जो सामान्य निष्कर्षांवर येण्याचे साधन म्हणून निरीक्षण आणि तर्कावर जोर देतो.
    • रेने देकार्त (१५९६-१६५०) या प्रतिभेने गणितापासून तत्त्वज्ञानापर्यंत चाचपणी केली.
      • “मला वाटते, म्हणून मी आहे” या तत्त्वज्ञानाच्या निष्कर्षापर्यंत तो पोहोचला- इतर काही नसले तरी तो किमान एक विचारशील प्राणी होता.
      • गणित आणि तर्कशास्त्र ाचा वापर करून देकार्तच्या तत्त्वज्ञानाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाने “विचारांचा स्पष्ट आणि वेगळा पाया” यावर भर दिला.
  • न्यूटन (१६४२–१७२७)
    • न्यूटनने नैसर्गिक नियमांच्या निष्कर्षांद्वारे प्रबोधनाची जमीनही तयार केली होती.
    • त्याने अनेक नैसर्गिक नियम उघड केले जे पूर्वी दैवी शक्तींना श्रेय दिले गेले होते.
    • गणित, भौतिकशास्त्र (उदा. गुरुत्वाकर्षण), ऑप्टिक्स इत्यादी क्षेत्रांत त्यांनी काम केले.
• अन्वेषण आणि साम्राज्यवाद
  • अमेरिका, आफ्रिका आणि आशियाखंडातील परकीय साम्राज्यांचा शोध आणि विस्तार यामुळे युरोपात बदल होत होते.
  • युरोपियन शोधकांनी नवीन क्षेत्रांचा शोध घेण्यासाठी नवीन वाहतूक तंत्रज्ञानाचा वापर केला.
  • हे शोधक पूर्वी कधीही ज्ञात नसलेल्या लोकांच्या आणि संस्कृतींच्या कथा घेऊन जगभरातून परतले तेव्हा युरोपियनलोकांना अत्यंत भिन्न जीवनशैली आणि विश्वासांची ओळख झाली.
  • सांसारिक दृष्टीकोनातून प्रबोधनकालीन विचारवंतांना परिवर्तनाची प्रेरणा आणि प्रेरणा मिळाली.
• चर्चचा कमी होत चाललेला प्रभाव
  • प्रबोधनापूर्वी युरोपियनलोकांच्या जीवनात आणखी एक मोठा बदल झाला तो म्हणजे पारंपारिक धार्मिक अधिकारांचे पालन कमकुवत होणे.
  • कॅथलिक चर्चमध्ये फूट पाडणाऱ्या आणि धर्मशास्त्रीय चर्चेसाठी नवे क्षेत्र उघडणाऱ्या प्रोटेस्टंट सुधारणेमुळे निर्माण झालेल्या तणावातून धर्माचा प्रश्न चव्हाट्यावर येऊ शकतो.
  • सतराव्या शतकातील इतर विचारवंतांनीही संघटित धर्माच्या अधिकारावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केल्यामुळे युरोपीय बौद्धिक वर्तुळात धार्मिक श्रद्धेच्या संकल्पनांवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणे अधिक सामान्य झाले.
  • यामुळे वैज्ञानिक क्रांतीच्या नवीन शोधांसह चर्च सिद्धांताचे वर्चस्व मोठ्या प्रमाणात धोक्यात आले.
  • शिवाय, विचारांची ही प्रगती युरोपियन सर्वसामान्यांमध्ये आधीच वाढत चाललेल्या चर्च आणि सरकारविरोधी भावनांशी जुळली.
    • त्या वेळचे कॅथलिक चर्च प्रसिद्ध पणे भ्रष्ट होते आणि ते बर्याचदा धमकावणे, भीती आणि खोटे ज्ञान वापरून राज्य करीत असे आणि विरोधक आणि विधर्मी लोकांबद्दल हिंसक असहिष्णु होते.
    • पुढे जेव्हा प्रबोधनवादी तत्त्वज्ञ स्वातंत्र्य ाची आणि आत्मसबलीकरणाची स्तुती करत आले, तेव्हा लोकांना इच्छूक कान सापडले.
• युद्धविरोधी भावना
  • प्रबोधनापूर्वी युरोपात झालेला आणखी एक मोठा बदल म्हणजे निरपेक्ष राजेशाहीच्या न्याय्यतेवर वाढलेला प्रश्न.
  • युद्धांसारख्या घडामोडींमुळे युरोपीय दैवी अधिकाराचे अधिकार कमकुवत झाले- राजे अचूक आहेत कारण त्यांची पदवी देवाने दिली होती- कमकुवत झाली.
  • तीस वर्षांच्या युद्धात (१६१८-१६४८) जर्मन जनतेने सहन केलेल्या अत्याचारांमुळे आघाडीच्या युरोपीय विचारवंतांना व लेखकांना युद्धाची एक संस्था म्हणून निंदा करण्याची प्रेरणा मिळाली.
  • – चेक सुधारक जॉन कोमेनियस (1592-1670):
    • युद्धाच्या गरजेवर त्यांनी प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले.
    • “आपण सर्व एकाच जगाचे नागरिक आहोत, आपण सर्व एकाच रक्ताचे आहोत” असे लिहून माणसाच्या समानतेवर भर दिला.
    • राष्ट्रवादाच्या विचारावर आणि देशासाठी जीव द्यावा लागणाऱ्या कर्तव्यावर प्रश्न विचारा.
  • डच विचारवंत ह्यूगो ग्रोटियस (1583-1645):
    • ते लिहितात की, एखाद्या व्यक्तीचा शांततेने जगण्याचा आणि जगण्याचा अधिकार सरकारच्या राष्ट्रीय कर्तव्याच्या कल्पनेच्या कोणत्याही जबाबदारीपेक्षा जास्त आहे.
    • युद्धकाळात माणुसकीची वागणूक देण्याची त्यांची इच्छा त्यांच्या ऑन द लॉ ऑफ वॉर अँड पीस (१६२५) या ग्रंथात व्यक्त करण्यात आली होती, ज्यात युद्धकालीन धोरणे अशी मांडली होती:
      • युद्धाची घोषणा,
      • करारांचा सन्मान करणे, आणि
      • युद्धकैद्यांना माणुसकीची वागणूक.
  • कोमेनियस आणि ग्रोटियस यांच्या युद्धविरोधी भावना या अर्थाने प्रबोधनाच्या पहिल्या घडामोडी होत्या की त्यांनी परंपरेच्या विरोधात जाऊन जगातील अत्याचारांबद्दल मानवतावादी दृष्टिकोन स्वीकारला.