1.2 Sources – Literacy

भाषा:

संस्कृत भाषेचा विकास :

• संस्कृत ही आपल्या देशाची सर्वात प्राचीन भाषा आहे. संस्कृत ही युरोपातील बहुतेक भाषांची दूरस्थ भाषा आहे, हे सर्वमान्य झाले आहे. पित्र, “वडील”, मातृ, “आई” इत्यादी अनेक साधर्म्यांद्वारे असे नाते दर्शविले जाते.
• प्राचीन संस्कृत वैदिक संस्कृत होती. संस्कृतचे सर्वात जुने अस्तित्वात असलेले रूप म्हणजे ऋग्वेद, ज्याचे इंडो-युरोपियन भाषांशी बरेच साम्य आहे.
• ऋग्वेदाच्या रचनेनंतर संस्कृतचा बराच विकास झाला. हळूहळू जुने शब्द विसरले गेले किंवा त्यांचा मूळ अर्थ गमावला गेला आणि बहुतेक अनार्य स्त्रोतांकडून घेतलेले नवीन शब्द सादर केले गेले.
• वेदांचे पावित्र्य जपण्याच्या गरजेपोटी भारताने ध्वन्यशास्त्र व व्याकरण शास्त्र विकसित केले.
  • कालबाह्य वैदिक शब्दांचे स्पष्टीकरण देणारा यास्काचा निरुक्त हा सर्वात जुना भारतीय भाषिक ग्रंथ ख्रिस्तपूर्व पाचव्या शतकातील आहे.
• इ.स.पू. ४०० मध्ये पाणिनीपासून संस्कृत ग्रामचा विकास सुरू झाला. त्यांचा अष्टाध्यायी हा ग्रंथ संस्कृत ग्रामरवरील सर्वांत जुना ग्रंथ आहे. या ग्रंथाने संस्कृत भाषेला नवी दिशा दिली.
  • पाणिनीमुळे ही भाषा अक्षरशः शास्त्रीय स्वरूपात पोहोचली होती आणि तिचा फारसा विकास झाला नव्हता. त्याच्या शब्दसंग्रहाचा अपवाद वगळता.
  • पाणिनीच्या व्याकरणाने संस्कृत भाषेला प्रभावीपणे स्थिर केले, असे पूर्वीच्या अनेक व्याकरणकारांचे कार्य आहे.
  • प्राचीन भारताचे सर्वात मोठे कर्तृत्व म्हणजे तिची उल्लेखनीय वर्णमाला, ज्याची सुरुवात स्वरांपासून होते आणि त्यानंतर व्यंजन, सर्व त्यांच्या उत्पादन पद्धतीनुसार अत्यंत शास्त्रोक्त पद्धतीने वर्गीकृत केले गेले होते, अव्यवस्थित आणि अपुऱ्या रोमन वर्णमालेच्या तीव्र अनुषंगाने. पाश्चिमात्यांनी संस्कृतचा शोध लावल्यानंतरच युरोपात ध्वन्यशास्त्राचे शास्त्र उदयास आले.
  • पाणिनीचे व्याकरण हे कोणत्याही प्राचीन संस्कृतीतील सर्वात मोठे बौद्धिक कर्तृत्व आहे आणि १९ व्या शतकाच्या आधी जगाच्या कोणत्याही भागात रचलेले सर्वात तपशीलवार आणि वैज्ञानिक व्याकरण आहे यात शंका नाही.
• पाणिनीच्या व्यवस्थेतील प्रचंड प्रगल्भतेमुळे प्राथमिक अभ्यास आणि योग्य विवेचन ाशिवाय त्याचे अनुसरण करणे फार अवघड जाते. नंतरच्या भारतीय व्याकरणांमध्ये प्रामुख्याने पाणिनीवरील भाष्ये आहेत. उदा., इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकातील पतंजलीचे “महान भाष्य” महाभाष्य, जयादित्य यांचे “बनारस भाष्य” (कासिका वृति).
• सर्व व्याकरणकारांनी पाणिनी व्याकरणाचा सर्वमान्य स्वीकार केला आणि त्याचे उल्लंघन करण्याचे धाडस कोणीही गांभीर्याने केले नाही. पाणिनीबरोबर भाषा निश्चित झाली आणि त्याच्या नियमांच्या चौकटीतच तिचा विकास होऊ शकला.
• पाणिनीच्या काळापासून च या भाषेला “परिपूर्ण” किंवा “परिष्कृत” किंवा “शुद्ध” म्हटले जाऊ लागले.
• संस्कृतचा वापर करणारे पहिले महत्त्वाचे घराणे म्हणजे उज्जैनच्या शकांचे होते.
• शिलालेखांमध्ये त्याची पहिली अभिव्यक्ती गिरनार येथील रुद्रदमानाच्या जुनागड खडकाच्या शिलालेखात आढळते.
• साहित्यात अश्वघोष (इसवी सनाचे पहिले शतक) हे पहिले संस्कृत नाटककार मानले जातात.
• गुप्त काळात त्याचे अधिक परिष्कृत रूप विकसित झाले. पवित्र संस्कृत आणि तिची काव्यशैली शिगेला पोहोचलेला हा काळ आहे.
  • अलंकृत शैलीची उत्क्रांती हा गुप्तकाळातील संस्कृत भाषेच्या विकासाचा महत्त्वाचा पैलू आहे. गुप्तकाळातील संस्कृत भाषा शास्त्रीय प्रवृत्तींचे प्रतिनिधित्व करते हे कालिदासाच्या साहित्यकृतींमधून स्पष्टपणे व्यक्त होते. संस्काराचा हा प्रकार केवळ साहित्यातच नव्हे, तर नाणी आणि शिलालेखांमध्येही वापरला जात असे.
• वेद, उपनिषदे, पुराणे आणि धर्मसूत्रे ही सर्व संस्कृतमध्ये लिहिलेली आहेत. बौद्ध संस्कृत वाङ्मयात महायान शाळा व हीनयान शाळेच्या समृद्ध साहित्याचाही समावेश आहे.
  • हीनयान शाळेचे सर्वात महत्त्वाचे कार्य म्हणजे महावास्तु (मिश्र संस्कृत, पाली आणि प्राकृत भाषेत लिहिलेले) जे कथांचे भांडार आहे.
  • तर ललितविस्तार हा सर्वात पवित्र महायान ग्रंथ आहे ज्याने अश्वघोषाच्या बुद्धचरित्रासाठी साहित्यिक साहित्य पुरवले.
• अशा प्रकारे संस्कृतचा विकास खालील टप्प्यांत झाला.
  • संस्कृत वाङ्मयाचा विकास वैदिक वाङ्मयापासून सुरू होतो उदा. वेद, उपनिषद, ब्राह्मण आणि आरण्यक.
  • विकासाच्या दुसर् या टप्प्याचा कालखंड इ.स.पू. ६०० ते इ.स.पू. २०० दरम्यान आहे. साहित्याच्या विकासाच्या आधारे तो सूत्रकाल मानला जातो.
  • साहित्यविकासाचा तिसरा टप्पा इ.स.पू. २०० ते इ.स. ३०० या कालखंडातील आहे. हा कालखंड पवित्र संस्कृतच्या साहित्यकृतींशी संबंधित आहे. त्यासंबंधीचे सर्वांत प्राचीन साहित्य अश्वघोषाचे आहे.
  • गुप्त काळात संस्कृत साहित्याचा विकास शिगेला पोहोचला. हा पूर्णपणे शुद्ध साहित्यनिर्मितीचा कालखंड आहे, जो महाकाव्ये (महाकाव्य) आणि अर्धमहाकाव्ये (खंडकाव्य) या ग्रंथांतून दिसून येतो.
    • या कालखंडातील संस्कृत साहित्याच्या विकासाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे साहित्यकृतींमधील वैविध्य. त्यातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू साहित्यकृतींमधील अलंकृत शैलीशी निगडित आहे.
    • नाटके/नाटकांचा विकास हा गुप्त साहित्याचा एक महत्त्वाचा पैलू होता. हे मुख्यतः विनोदी आहेत आणि कवितेत लिहिलेले आहेत. आदर्श साहित्यासाठी भावनांचा उद्रेक हा मानक मानला जात असे. उच्च वर्णातील पात्रांनी संस्कृत भाषेचा वापर करणे आणि स्त्रियांनी व शूद्रांनी प्राकृत भाषेचा वापर करणे हे नाटकाचे एक वैशिष्टय़ होते.
    • कालिदास, शूद्रक, विशाखदाता इत्यादींच्या ग्रंथांतून या काळातील संस्कृत साहित्याचा विकास दिसून येतो.
• प्रदेश आणि सीमांच्या मर्यादा ओलांडणारी संस्कृत ही बहुधा एकमेव भाषा आहे. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे आणि पूर्वेकडून पश्चिमेकडे भारताचा असा कोणताही भाग नाही ज्याने या भाषेला हातभार लावला नाही किंवा प्रभावित केला नाही

प्राकृत भाषेचा विकास :

• वैदिक काळात सर्वसामान्य आर्य आदिवासी शास्त्रीय संस्कृतसारखीच सोपी भाषा बोलत असत.
• बुद्धाच्या काळापर्यंत लोक संस्कृतपेक्षा कितीतरी सोप्या भाषा बोलत होते. हे प्राकृत होते, त्यापैकी अनेक बोलीभाषा ंची साक्ष देण्यात आली आहे. म्हणजेच प्राकृत सामान्य माणसांशी जोडला गेला होता. ध्वनी आणि व्याकरण या दोन्ही बाबतीत ते संस्कृतपेक्षा खूप सोपे होते.
  • “प्राकृत भाषा” नावाची कोणतीही गोष्ट नाही : हा शब्द संस्कृतशी गुंतागुंतीचा संबंध असलेल्या भारतातील विविध भाषांचा संदर्भ देतो
• प्राचीन भारतातील दैनंदिन बोलणे आपल्यासाठी मुख्यतः अपारंपरिक धर्मांद्वारे जतन केले गेले आहे, ज्यांचे सुरुवातीचे धर्मग्रंथ लोक ांकडून बोलल्या जाणार्या भाषांमध्ये रचले गेले होते.
• साहित्याच्या विकासाचा कालखंड इ.स.पू. ५०० ते इ.स. ८०० दरम्यान आहे.
  • गुप्तपूर्व काळातील बहुतेक शिलालेख, विशेषत: अशोकन आज्ञांची महान मालिका प्राकृत भाषेत आहे.
  • तसेच संस्कृत नाटकातील स्त्रिया आणि नम्र पात्रांना प्राकृतात बोलायला लावले जाते.
• प्राकृतवाङ्मयाचा विकास प्रामुख्याने जैनांनी केला.
  • तिची महाराष्ट्रीयन (वायव्य दख्खनमध्ये बोलली जाणारी) शाखा श्वेतांबरांनी वापरली आणि विकसित केली आणि
  • दिगंबरांनी शौरसेनी (मटहुरा प्रदेश) शाखा विकसित केली.
• प्राकृत भाषेच्या विकासाचा महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे पैशाचीचा विकास. प्राकृतच्या विकासाचा शेवटचा टप्पा म्हणजे अपभ्रमाचा विकास होय.
• हला लिखित गाथासप्तसती, हेमचंद्रलिखित परिष्ठपर्वन इत्यादी प्राकृतातील काही महत्त्वाच्या साहित्यकृती आहेत.
• प्राकृताचे व्याकरणही विकसित झाले. वसारुची लिखित प्राकृत प्रकाश आणि चंद्रा लिखित प्राकृत लक्षण हे व्याकरणाचे दोन महत्त्वाचे ग्रंथ आहेत.
• प्राकृत भाषेतही सेक्युलर ग्रंथ लिहिले गेले. हे नैतिक स्वरूपाचे असतात. नैतिकतावादी आदर्शवाद या ग्रंथांत स्पष्टपणे दिसून येतो उदा. प्रवरसेनेचा सेतूबंध, वाकापटीचा गौडवाहो इ.

पाली भाषेचा विकास :

• एक अतिशय महत्त्वाचे प्रारंभिक प्राकृत पाली होते, जी थेरवादी बौद्धांची भाषा बनली. थेरवादी संप्रदायात ती औपचारिक भाषा म्हणून स्वीकारली गेली आणि वाङ्मयीन अभिव्यक्ती देण्यात आली. तो बौद्ध धर्माचा धार्मिक ग्रंथ म्हणून विकसित झाला, ज्यामध्ये त्रिपिटक सर्वात महत्वाचे आहेत.
• मगधीमध्ये बुद्धाने विचार केला, मगधी ही मौर्य दरबाराची राजभाषाही होती. मगधी प्राकृत हे पालीचे आरंभिक रूप आहे, असे काही अभ्यासकांचे मत आहे. थेरवाद भाष्यांमध्ये पाली भाषेचा उल्लेख “मगधन” किंवा “मगधची भाषा” असा केला आहे.
• त्याचा संबंध सर्वसामान्यांशी होता. साहित्याचा विकास इ.स.पू. ५०० मध्ये सुरू झाला आणि इ.स. ७०० ते ८०० पर्यंत चालू राहिला.
• इ.स.पू. २०० ते इ.स. ३०० या कालखंडातील मिलिंदपान्हो हे पाली साहित्याचे महत्त्वाचे कार्य होय. संभाषणाच्या स्वरूपात असलेल्या साहित्याचा उच्च दर्जा त्यातील आशयातून दिसून येतो.
• पाली भाषेचे काव्यरूपही विकसित झाले जे त्याच्या गद्यआवृत्तीपेक्षा अधिक महत्त्वाचे आहे. नंतरच्या काळात पाली भाषेचे व्याकरणही काही प्रमाणात विकसित झाले.

टीप:

• पुढे पाश्चिमात्य प्राकृतांचा काहीसा प्रभाव असलेली आणि सहसा अर्धमागधी (“अर्धमागधी”) म्हणून ओळखली जाणारी संकरित मगधी ही जैनांची पवित्र भाषा बनली आणि त्यात मोठे साहित्य लिहिले गेले.
• इंडो-आर्यन भाषांच्या विकासाचा आणखी एक टप्पा म्हणजे मध्ययुगात वाङ्मयीन स्वरूप प्राप्त करणारी पश्चिम भारतातील स्थानिक भाषा अपभ्रंश (“पडणे”) आणि गुजरात आणि राजस्थानमधील जैन लेखकांनी काव्यरचनेसाठी त्याचा वापर केला.
• असाच एक विकृत प्राकृत बंगाली भाषेत काही दिवंगत बौद्ध कवींनी वापरला होता आणि तो आधुनिक बंगालीचा पूर्वज आहे.

द्रविड भाषेचा विकास :

• द्रविड भाषा शतकानुशतके भरभराटीला येत होत्या. तामिळ, कॅनरीज, तेलुगू आणि मल्याळम या चार भाषांमध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण लिपी आणि लिखित साहित्य आहे.
  • यापैकी दक्षिणेत केप कोमोरिन पासून मद्रासपर्यंत तमिळ भाषा बोलली जाते,
  • म्हैसूर आणि आंध्र प्रदेशच्या काही भागात कॅनरसे, 
  • मद्रासपासून उत्तरेकडे ओरिसाच्या सीमेपर्यंत तेलगू आणि
  • केरळमधील मल्याळम.
• तमिळ ही या भाषांपैकी सर्वात जुनी भाषा आहे, ज्याचे साहित्य इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकातील आहे.
• काही अधिकाऱ्यांचा असा विश्वास आहे की द्रविड भाषा फिनो-उग्रीयन गटाशी दूरस्थपणे संबंधित आहेत, ज्यात फिनिश आणि हंगेरियन चा समावेश आहे. जर असे असेल तर त्यात प्रागैतिहासिक वंश चळवळींशी संबंधित मनोरंजक निष्कर्षांचा समावेश आहे, परंतु परिकल्पना निश्चित नाही.
• द्रविड हा अक्षरशः एक विशिष्ट चरित्र असलेला भाषांचा स्वतंत्र समूह आहे.
• त्याचे वैविध्यपूर्ण स्वर त्याला उत्तरेकडील भाषांपासून वेगळे करतात.
• संस्कृतचा भाषेवर फार लवकर प्रभाव पडू लागला आणि मध्ययुगापर्यंत विद्वानांनी संस्कृतच्या उपमावर नाममात्र आणि शाब्दिक शेवट म्हणून त्यांच्या प्रत्ययांकडे पाहिले. प्राचीन ग्रंथांत मात्र या प्रत्ययांचा वापर कमी प्रमाणात केला आहे.
• सुरुवातीच्या तामिळ वाङ्मयात तुलनेने कमी संस्कृत ऋण-शब्द आहेत आणि जे त्यात आहेत ते सामान्यत: तमिळ ध्वन्यात्मक प्रणालीशी जुळवून घेतलेले आहेत.
  • आर्य प्रभावाच्या हळूहळू वाढीमुळे मध्ययुगात अनेक शब्द त्यांच्या योग्य संस्कृत स्वरूपात उधार घेतले गेले.
• उत्तरेकडे बोलल्या जाणाऱ्या तेलुगू आणि कॅनरीज वर साहजिकच संस्कृतचा अधिक प्रभाव आहे.
  • सहाव्या शतकाच्या अखेरीस शिलालेखांमध्ये कॅनरेस प्रथम आढळतो आणि त्याचे सर्वात जुने जिवंत साहित्य ९ व्या शतकात जाते.
  • तेलुगु ही १२ व्या शतकापर्यंत साहित्यिक भाषा बनली नव्हती आणि विजयनगर साम्राज्यांतर्गत ती खरोखर महत्वाची बनली ज्याची ती दरबारी भाषा होती.
• तमिळभाषेशी अगदी जवळून मिळतीजुळती मल्याळम ही ११ व्या शतकापर्यंत स्वतंत्र भाषा होती.

ग्रंथ:

ब्राह्मणी ग्रंथ :

• दोन प्रकारांमध्ये वर्गीकृत:
  • श्रुती:
    • शाब्दिक अर्थ “जे ऐकले जाते” असा आहे आणि हिंदू धर्माच्या मध्यवर्ती कॅननचा समावेश असलेल्या सर्वात अधिकृत, प्राचीन धार्मिक ग्रंथांच्या शरीराचा संदर्भ देतो.
    • ते भगवंताने ऋषीमुनींना प्रकट केले. म्हणजे ऋषींनी ऐकले आहे, म्हणूनच श्रुती या नावाने ओळखली जाते.
    • त्यात संहिता, आरंभी उपनिषदे, ब्राह्मण आणि आरण्यक या चार प्रकारच्या अंतर्भूत ग्रंथांसह चार वेदांचा समावेश आहे.
    • त्यांना अपौरुष्य (मानवाने निर्माण केलेले नाही) असे संबोधले गेले आहे.
  • स्मृती:
    • शाब्दिक अर्थ “जे लक्षात ठेवले जाते” असा होतो.
    • लेखकहीन समजल्या जाणाऱ्या श्रुती (वैदिक वाङ्मय) च्या उलट परंपरेने लिहिलेल्या लेखकाला दिलेले हे हिंदू ग्रंथ आहेत, जे पिढ्यानपिढ्या तोंडी प्रसारित केले गेले आणि निश्चित केले गेले.
    • स्मृती हिंदू धर्मातील स्मरणीय, लिखित परंपरेचे प्रतिनिधित्व करतात. स्मृती हिंदू धर्मातील स्मरणीय, लिखित परंपरेचे प्रतिनिधित्व करतात.
    • स्मृती साहित्य हा व्युत्पन्न कार्याचा अफाट कोश आहे. सर्व स्मृती ग्रंथ शेवटी श्रुतीमध्ये रुजलेले किंवा प्रेरित आहेत असे मानले जाते.
    • स्मृती कॉर्पसमध्ये हे समाविष्ट आहे, परंतु ते मर्यादित नाही:
      • सहा वेदांग (व्याकरण, मीटर, ध्वन्यशास्त्र, व्युत्पत्ती, खगोलशास्त्र आणि कर्मकांड),
      • उपवेद (म्हणजे उपयोजित ज्ञान) आणि हे पारंपारिक साहित्य आहे ज्यात काही तांत्रिक कार्यांचे विषय असतात. उदा. आयुर्वेद, धनुर्वेद इत्यादी.
      • इतिहास (शाब्दिक अर्थ “खरोखरच होता”), महाकाव्ये (महाभारत आणि रामायण),
      • मानवी जीवनाची चार योग्य उद्दिष्टे किंवा उद्दिष्टे याविषयीचे ग्रंथ :
        • धर्म : या ग्रंथांमध्ये विविध धार्मिक, सामाजिक, कर्तव्ये, नैतिकता आणि वैयक्तिक नीतिमत्तेच्या दृष्टिकोनातून धर्माची चर्चा केली आहे. हिंदू धर्मातील सहा प्रमुख पंथांपैकी प्रत्येकाचे धर्मविषयक आपापले साहित्य आहे. धर्मसूत्रे (विशेषतः गौतम, अपास्तंब, बौधायन आणि वशिष) आणि धर्मशास्त्रे (विशेषत: मनुस्मृती, याज्ञवल्क्य स्मृती, नारदासस्मृती आणि विष्णुवृत्ती) यांचा समावेश आहे. वैयक्तिक धर्मपातळीवर यात योगसूत्रांच्या अनेक अध्यायांचा समावेश आहे.
        • अर्थ: अर्थशास्त्राशी संबंधित ग्रंथांमध्ये वैयक्तिक, सामाजिक आणि आर्थिक धोरणे, राजकारण आणि कायदे यांचा संग्रह म्हणून अर्थाची चर्चा केली जाते. उदाहरणार्थ, चाणक्यचे अर्थशास्त्र, कामंडकीय नितीसार, बृहस्पती सूत्र आणि सुक्रा नीती.
        • काम : यात कला, भावना, प्रेम, कामुकता, नातेसंबंध आणि आनंदाच्या शोधात इतर शास्त्रांची चर्चा केली जाते. वात्स्यायनाचे कामसूत्र सर्वांत प्रसिद्ध आहे. रतिरहस्य, जयमंगल, स्मृतीदीपिका, रतिमंजारी, रतिरत्नप्रदीपिका, अनंगा रंगा आदी ग्रंथांचा समावेश आहे.
        • मोक्ष : हे मुक्ती, स्वातंत्र्य आणि आध्यात्मिक मुक्तीचे स्वरूप आणि प्रक्रिया विकसित करतात आणि त्यावर चर्चा करतात. मोक्षाच्या शोधासंबंधीच्या प्रमुख ग्रंथांमध्ये नंतरची उपनिषदे (सुरुवातीची उपनिषदे श्रुती साहित्य मानली जातात), विवेकचूडामणि आणि योगविषयक शास्त्रे यांचा समावेश आहे.
      • पुराणे (शब्दशः, “जुनी”),
      • काव्य या काव्यात्मक साहित्य,
      • विस्तृत भस्या (श्रुती आणि श्रुतीतर ग्रंथांवरील समीक्षा व भाष्ये),
      • हिंदु तत्त्वज्ञानाच्या विविध पंथांची सूत्रे व शास्त्रे,
      • राजकारण, वैद्यकशास्त्र (कारक संहिता), नीतिशास्त्र (नीतीशास्त्र), संस्कृती, कला आणि समाज यांचा समावेश असलेल्या असंख्य निबंध (डायजेस्ट) आहेत.
• श्रुती साहित्य (किंवा वैदिक ग्रंथ):
  • वेद म्हणजे काय? वेद हा शब्द मूळ विदपासून तयार झाला आहे ज्याचा अर्थ ‘जाणणे’ असा होतो. वेद या शब्दाचा अर्थ वैदिक ग्रंथ म्हणून ओळखल्या जाणार् या ग्रंथांमध्ये असलेले पवित्र ज्ञान असा होतो.
  • हे ग्रंथ संस्कृत वाङ्मयाचा सर्वात जुना थर आणि हिंदू धर्मातील सर्वात प्राचीन ग्रंथ आहेत.
  • वेदांना श्रुती (“जे ऐकले जाते”) साहित्य असेही म्हणतात, ते इतर धार्मिक ग्रंथांपासून वेगळे करतात, ज्यांना स्मृती (“जे आठवते”) म्हणतात.
    • हिंदू वेदांना अपौरुस्य मानतात, ज्याचा अर्थ अवैयक्तिक, लेखकहीन असा होतो.
    • वेद हे प्राचीन ऋषीमुनींनी प्रखर ध्यानधारणेनंतर पाहिलेले प्रकटीकरण मानले जाते.
    • हिंदू महाकाव्य महाभारतात वेदांच्या निर्मितीचे श्रेय ब्रह्माला दिले आहे.
    • ज्याप्रमाणे सुतार रथ बांधतो, त्याप्रमाणे ऋषीमुनींनी सर्जनशीलतेची प्रेरणा घेऊन कौशल्याने त्यांची निर्मिती केली, असे खुद्द वैदिक स्तोत्रांत म्हटले आहे.
  • ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद असे चार वेद आहेत. प्रत्येक वेदाचे चार प्रमुख ग्रंथ प्रकारांत उपवर्गीकरण करण्यात आले आहे.
    • संहिता (स्तोत्र किंवा मंत्रसंग्रह)। एका वेदातून दुसर् या वेदसंहितेत हुमनांचे स्वरूप वेगवेगळे असते.
      • ऋग्वेद संहिता ही १० मंडळांमध्ये विभागलेली १,०२८ स्तोत्रांचा संग्रह आहे. त्या प्राचीन रचना आहेत आणि म्हणूनच भारतातील सुरुवातीच्या वैदिक लोकांच्या जीवनाचे चित्रण करतात.
      • सामवेद संहिता हा मुख्यतः ऋग्वेदातून घेतलेल्या पण गायनाच्या सोयीसाठी काव्यरूपात मांडलेल्या श्लोकांचा संग्रह आहे. म्हणजे ऋग्वेदातील प्रार्थनेला सूर लावण्यात आला आणि हा सुधारित संग्रह सामवेद संहिता या नावाने ओळखला जाऊ लागला.
      • यजुर्वेद संहितेत केवळ मनुष्यच नाही तर त्यांच्या पठणाबरोबर कराव्या लागणाऱ्या कर्मकांडांचाही समावेश आहे. म्हणजेच मनुष्य यज्ञाच्या कार्यात मंत्रांचे प्रतिनिधित्व करतो.
        • ज्या सामाजिक आणि राजकीय वातावरणात त्यांचा उदय झाला, त्याचे प्रतिबिंब या विधींमधून उमटते.
        • हे विधी सार्वजनिक किंवा स्वतंत्रपणे पार पाडायचे होते.
      • अथर्ववेद संहिता ही सांसारिक गोष्टींशी संबंधित स्तोत्रांचा संग्रह आहे ज्यात दुष्ट आत्मा आणि रोगांपासून दूर राहण्यासाठी जादुई मंत्र आणि आकर्षण े आहेत.
        • त्यातील मजकूर अआर्यांच्या श्रद्धा आणि प्रथांवर प्रकाश टाकतो.
    • ब्राह्मण (हे कर्मकांडाच्या सूत्रांनी भरलेले आहेत आणि कर्मकांडांचा सामाजिक आणि धार्मिक अर्थ स्पष्ट करतात), आणि
      • संहितांवर गद्य भाष्ये.
      • त्यांनी यज्ञविधी आणि त्यांच्या परिणामाचे तपशील आणि स्पष्टीकरण दिले.
    • आरण्यक (कर्मकांड, समारंभ, यज्ञ आणि प्रतीकात्मक यज्ञांवरील मजकूर),
      • आर्यंकांमध्ये म्हणजेच वनजंगलात रचलेली.
      • यज्ञविधींचा ते तत्त्वज्ञानात्मक पद्धतीने अर्थ लावतात.
      • ते बलिदानाचे आध्यात्मिक स्पष्टीकरण दर्शवितात.
    • उपनिषदे (ध्यान, तत्त्वज्ञान आणि आध्यात्मिक ज्ञान ाची चर्चा करणारे ग्रंथ).
      • उपनिषद हा शब्द यूपीए (जवळ) आणि निषाद (बसणे) म्हणजेच “जवळ बसणे” या शब्दांपासून तयार झाला आहे. गुरु-शिष्य परंपरेत किंवा परंपरेत गुरूंकडून शिकण्यासाठी विद्यार्थ्यांचे गट त्यांच्याजवळ बसतात.
      • उपनिषदे ही भारतीय विचारांची परिणती असून वेदांचे अंतिम भाग आहेत. उपनिषदांमध्ये अंतिम तत्त्वज्ञानात्मक समस्यांची अमूर्त आणि अवघड चर्चा असल्याने ती शेवटी विद्यार्थ्यांना शिकवली गेली. म्हणूनच त्यांना वेदांचा अंत म्हणतात.
        • वेदांची सुरुवात प्रकटाच्या उपासनेपासून होते, कारण ते स्पष्ट आहे आणि नंतर हळूहळू अव्यक्तांच्या ज्ञानात रूपांतरित होते.
        • उपनिषदांमध्ये वेदातील ग्रंथांचा शेवटचा रचलेला थर प्रतिबिंबित होतो. त्यांना सामान्यत: वेदांत म्हणून संबोधले जाते, ज्याचा अर्थ “शेवटचे अध्याय, वेदांचे भाग” असा होतो.
      • उपनिषदे हा आपल्या वाङ्मयीन वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. विश्वाची उत्पत्ती, जीवन आणि मृत्यू, भौतिक आणि आध्यात्मिक जग, ज्ञानाचे स्वरूप आणि इतर अनेक प्रश्न ते हाताळतात.
      • ते यज्ञ, विश्व आणि मानवी शरीर याविषयीच्या तत्त्वज्ञानात्मक कल्पनांचे प्रतिनिधित्व करतात परंतु ब्रह्म (अंतिम वास्तव) आणि आत्मा (आत्मा, आत्मा) या संकल्पना सर्व उपनिषदांमध्ये मध्यवर्ती कल्पना आहेत.
      • उपनिषदे हा हिंदू तत्त्वज्ञानात्मक विचारांचा आणि त्याच्या वैविध्यपूर्ण परंपरेचा पाया आहे.
      • सुकला यजुर्वेदातील बृहदारण्यक आणि सामवेदातील चांदयोग ही सर्वात प्राचीन उपनिषदे आहेत. ऐतरेय, केना, कथा उपनिषद ही आणखी काही महत्त्वाची उपनिषदे आहेत.
      • टीप:
        • २०० हून अधिक ज्ञात उपनिषदे आहेत, त्यापैकी एक मुक्तिका १०८ उपनिषदांची यादी देते.
        • केवळ सुरुवातीचे उपनिषदे श्रुती साहित्य मानले जातात तर उर्वरित स्मृती साहित्यात समाविष्ट आहेत.
    • अरण्यकांना कधी कधी कर्मकांड (कर्मकांड विभाग) म्हणून ओळखले जाते, तर उपनिषदांना ज्ञान-कांड (अध्यात्म विभाग) म्हणून ओळखले जाते.
  • इतिहासाचा स्रोत म्हणून श्रुती साहित्य :
    • सकारात्मक पैलू:
      • इ.स.पू. १५०० ते इ.स.पू. ६०० या काळातील वैदिक जीवन आणि वैदिक संस्कृती जाणून घेण्याचा मुख्य स्त्रोत. यात वैदिक काळातील सामाजिक, आर्थिक, राजकीय आणि धार्मिक जीवनावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे.
      • ब्राह्मणी परंपरेचा हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. त्यातून त्यांच्या धार्मिक श्रद्धा, प्रथा आणि दृष्टिकोन प्रतिबिंबित होतो.
      • यात उत्तर आणि वायव्य भारताची भौगोलिक माहिती मिळते. उदा. नद्या, पर्वत इत्यादींची नावे.
    • मर्यादा:
      • धार्मिक साहित्य : धार्मिक विचार ऐतिहासिक तथ्यांना झाकून टाकतात. संभाव्य ऐतिहासिक घटनांचे संदर्भ कमी आहेत. उदा., १९ राजांची लढाई.
      • धर्मांमध्ये अनेक अलौकिक गोष्टींचा उल्लेख आढळतो.
      • पुरातत्त्वशास्त्राशी पुराव्यांचा संबंध जोडण्यात अडचणी. वाङ्मयीन स्त्रोतांना पुष्टी देण्यासाठी पुरेसे पुरातत्त्वीय पुरावे नाहीत.
      • ही अस्पष्टता आणि अस्पष्टता आहे. शब्दांचा नेमका अर्थ शोधणे सोपे नसते.
      • डेटिंग, कालक्रम आणि लेखकत्वाची समस्या.
        • सुचवलेल्या तारखा ख्रिस्तपूर्व ६००० ते इ.स.पू. १००० पर्यंत बदलतात.
      • ऐतिहासिक उपयुक्तता केवळ एका विशिष्ट प्रदेशापुरती म्हणजेच भारताच्या वायव्य भागापुरती मर्यादित आहे.
      • विविध स्मृती साहित्य :
        • वेदांग:
          • सूत्रांचे सहा वर्ग वेदांग म्हणजेच वेदांचे अंग म्हणून ओळखले जातात. याला वेदांचा विस्तार असेही म्हणतात.
          • ही पुस्तके नसून विषय आहेत.
          • वेदांचे वाचन, आकलन आणि त्याचा उपयोग करण्यासाठी हे आवश्यक आहेत.
          • हे खालीलप्रमाणे सारणीबद्ध केले जाऊ शकते:
            • शिक्षा: शिक्षा वैदिक मंत्रांच्या उच्चाराशी संबंधित आहे (ध्वन्यात्मक)
            • Nirukta: निरुक्त हा व्युत्पत्ती (शब्दांची उत्पत्ती आणि वैदिक शब्दांची निर्मिती) यांच्याशी संबंधित आहे
            • छंदा: छंद नावाप्रमाणेच वैदिक मंत्रांच्या मेट्रिकल रचनेशी आपल्याला परिचित करून देतो. म्हणजे श्लोकातील शब्दांची मांडणी.
            • व्याकरण : व्याकरणाशी संबंधित आहे.
            • ज्योतिषा : ज्योतिष ज्योतिषशास्त्राशी निगडित आहे..
            • कल्पसूत्रे : हे विधी प्रथेवरील औपचारिक मार्गदर्शक किंवा उपदेशात्मक पुस्तिकांशी संबंधित आहे. ढोंगी, कल्पसूत्रांचे खालील चार उपविभाग ओळखता येतील.
              • श्रौतसूत्रे : श्रुतींपासून (वेद, ब्राह्मण इ.) प्राप्त झालेल्या कर्मकांडांचा यात समावेश आहे. अनेकदा राजसूया आणि अश्वमेध यांसारखे हे सार्वजनिक समारंभ असत.
              • गृहसूत्रे: घरगुती विधींबद्दल, विशेषत: संस्कारांविषयी तपशीलवार प्रिस्क्रिप्शन ्स आहेत, जसे की जन्म, विवाह, मृत्यू इत्यादींशी संबंधित.
              • शुलबसूत्र: हे थेट श्रौतसूत्रांशी जोडलेले आहे, यज्ञवेदीचे मोजमाप आणि बांधणी संदर्भात निकष, पद्धती आणि सूक्ष्म नियम निर्धारित करते.
              • धर्मसूत्रे : यात व्यक्तींच्या दैनंदिन वर्तनाचे निकष आणि त्यांच्या उल्लंघनाचे परिणाम निर्धारित केले आहेत.
                • धर्मसूत्र हे प्राचीन काळातील इ.स.पू. ६००-३०० च्या दरम्यान लिहिलेले सर्वांत प्राचीन कायदेविषयक ग्रंथ आहे.
              • विविध धर्मसूत्रे :
                • गौतम धर्मसूत्रे : राजधर्मावरील एकूण सूत्रांपैकी हे सर्वांत जुने व १/४ सूत्र आहे.
                • अपस्तम्ब धर्मसूत्रे : राजधर्मावरील एकूण सूत्रांपैकी हे दुसरे सर्वात जुने आणि १/१० वे सूत्र आहे. विज्वलवर्ती या नावाने ओळखले जाणारे हरदत्ताचे विवेचन.
              • बौध्द धर्मसूत्रे : ही अपास्तम्बापेक्षा कालक्रमाने नंतरची आणि राजधर्मावरील एकूण सूत्रांपैकी १/८ वी आहे.
              • वसिष्ठ धर्मसूत्रे : एकूण १/६ भाग राजधर्मावर आहे
              • विष्णू धर्मसूत्रे : ती परमात्म्याचे प्रकटीकरण असल्याचा दावा करते – धर्मसूत्रे ही ऋषीमुनींची कार्ये आणि भरुचीचे भाष्य आहे.
            • टीप : सूत्रलेखनशैली म्हणजे थोडक्यात अतिशय संक्षिप्त व संक्षिप्त विधानांत व्यक्त होणारे विचार.
        • उपवेद:
          • उपवेद म्हणजे उपयोजित ज्ञान आणि हे पारंपारिक साहित्य आहे ज्यात काही तांत्रिक कार्यांचे विषय असतात.
          • ते खालीलप्रमाणे आहेत:
            • आयुर्वेद : वैद्यकशास्त्रातील व्यवहार आणि ऋग्वेदाशी संबंधित
            • धनुर्वेद : धनुर्विद्या आणि यजुर्वेदाशी संबंधित व्यवहार
            • गंधर्ववेद : संगीत आणि नृत्य ाशी निगडित आणि सामवेदाशी संबंधित
            • शास्त्रशास्त्र: लष्करी तंत्रज्ञानाशी संबंधित आणि अथर्ववेदाशी संबंधित
        • धर्मशास्त्रे :
          • धर्मशास्त्र हा संस्कृत धर्मशास्त्रीय ग्रंथांचा एक प्रकार आहे आणि तो हिंदू धर्मातील धर्मविषयक ग्रंथांचा (शास्त्रांचा) संदर्भ देतो.
          • वेगवेगळी आणि परस्परविरोधी दृष्टीकोन असलेली अनेक धर्मशास्त्रे आहेत, ज्यांचा अंदाज १८ ते १०० असा आहे.
          • यातील प्रत्येक ग्रंथ अनेक वेगवेगळ्या आवृत्त्यांमध्ये अस्तित्वात आहे आणि प्रत्येक ग्रंथ वैदिक युगातील कल्प (वेदांग) अभ्यासातून उदयास आलेल्या ख्रिस्तपूर्व पहिल्या सहस्रकातील धर्मसूत्र ग्रंथांमध्ये रुजलेला आहे.
          • ग्रंथांमध्ये पुढील चर्चा समाविष्ट आहे:
            • आश्रम (जीवनाचे टप्पे),
            • वर्ण (सामाजिक वर्ग),
            • पुरुषार्थ (जीवनाचे योग्य ध्येय),
            • सर्व प्राणिमात्रांविरुद्ध अहिंसा, न्याय्य युद्धाचे नियम यांसारखे वैयक्तिक गुण व कर्तव्ये,
            • राजांची कर्तव्ये व संस्कार,
            • गुलाम आणि त्यांचे हक्क,
            • मालमत्तेवर हक्क
            • विवाह आणि वारसा संबंधी कायदे
            • जाती आणि त्यांची कर्तव्ये इत्यादी.
          • काही महत्त्वाची धर्मशास्त्रे :
            • मनू स्मृती :
              • मौर्योत्तर काळातील आहे
              • सात प्रकारचे गुलाम. स्त्रियांना लग्नाच्या वेळीच मंत्रउच्चार करता येत असे.
              • स्त्रीधनाशिवाय स्त्रियांना मालमत्तेवर अधिकार नाही.
              • स्त्रिया वडील, पती आणि मुलाच्या पालकत्वाखाली राहतात.
              • चार आश्रम.
              • नियोगाचा निषेध केला
              • जुगाराचा निषेध केला
              • ज्या घरांमध्ये स्त्रियांचा सन्मान केला जातो तिथे देव प्रसन्न होतात.
              • वर्णशंकराचा संदर्भ
              • व्रत्यक्षत्रिय (पडलेले क्षत्रिय) – परकीय शासक गटासाठी वापरली जाणारी संज्ञा.
            • याज्ञवल्क्य स्मृती :
              • मनुस्मृतीपेक्षा अधिक पद्धतशीर, अचूक आणि संक्षिप्त.
              • नियोगाचा निषेध करत नाही.
              • राज्याच्या महसुलात भर घालण्यासाठी जुगार स्लेट नियंत्रणाखाली आणण्याच्या पद्धती सुचवतात – परंतु त्याचा निषेध करत नाही.
              • विधवांचे हक्क स्पष्ट करतात.
              • स्त्रियांना मालमत्तेचा वारसा हक्क मान्य करतो.
            • नारद स्मृती :
              • मनुस्मृतीशी साम्य.
              • नियोगाला विरोध नाही
              • महिलांच्या पुनर्वसनाला विरोध नाही
              • 15 प्रकारच्या गुलामांचा उल्लेख
              • गुलामांविषयी सविस्तर वर्णन आहे
            • बृहस्पती स्मृती :
              • सर्वप्रथम दिवाणी आणि फौजदारी न्याय यात स्पष्ट फरक करणे.
              • कायद्यावर भर द्या- राजकारणावर कमी
              • फोलोस मनुस्मृती अतिशय जवळून
  • दार्शनिक साहित्य:
    • सांख्य:
      • सांख्य सूत्र – कपिला
      • सांख्य कारिका – ईश्वर कृष्ण ज्याला विंध्यवास असेही म्हणतात – इसवी सनाचे सहावे शतक सर्वात महत्त्वाचे विवेचन
      • तत्व कुमुडी – वाचसपाली – इ.स. ९ वे शतक
    • योग:
      • योगसूत्र – पतंजली
      • योग भाष्य – व्यास – प्रांभिक भाष्य
      • राजमार्तंड – भोज इ.स. १०० पर्यंत
    • न्याय:
      • न्यायसूत्र – गौतम
      • न्याय भाष्य – आद्य भाष्य – पाक्षिला स्वामिन वात्स्यायन – इ.स. चौथे शतक
      • न्याय सिद्ध – दिनागा (बौद्ध) – वात्स्यायनावर टीका करतो
      • न्याय वर्तिका – तर्कशास्त्रावरील जगातील सर्वात महान ग्रंथांपैकी एक – उद्योतकर – एक पासुपत – दिनगाविरुद्ध वात्स्यायनाचे समर्थन करतो
      • न्याय बिंदू – धर्मकीर्ती (बौद्ध) – उद्योतकरांच्या विरोधात दिनागाचे समर्थन
      • तत्त्व चिंतामणी – आधुनिक न्यायावर प्रथम – गंगेने – इ.स. १२ वे शतक
      • न्यायवतार – दिवाकर (अ. जैन) – जैन तर्कशास्त्रावरील पहिले पद्धतशीर लेखन
    • वैशेषिक :
      • वैशेषिक सूत्र – कानद किंवा कांभुक किंवा उलूक किंवा कश्यप
      • पार्थ ओहर संग्रह – प्रशास्त पाद – इ.स. पाचवे शतक
    • पूर्वा मीमांसा:
      • मीमांसा सूत्र – जामिनी – इ.स.पू. चौथे शतक
      • सबर भस्या – सबर स्वामी ंनी इसवी सनाचे पहिले शतक
      • (अ) श्लोकवर्तक, (ब) तंत्र वर्तिका, (क) तुप्तिका, (ड), बृहत्तिका, (ई) मध्यमा टीका – कुमारिल भट्ट – इसवी सनसहावे-सातवे शतक
      • विधी विवेक आणि भावना विवेक – मंदन मिश्रा
      • (अ) सर्वदर्शनसंग्रह, (ब) जैमिनीया – न्याय – मल विस्तार – माधव – सायनाचा भाऊ
      • तत्त्वबिंदू – वाचस्पती मिश्रा
    • वेदांत:
      • बदरयन – व्रोल ब्रह्मसूत्र किंवा वेदांत सूत्र
      • गौडपाद – शंकराचे गुरू प्रथम पद्धतशीर विवेचन – आगमशास्त्र आणि गौडपादिका
      • शंकर – ब्रह्मसूत्र भाष्य
      • श्री हरसा – अद्वैतावर खंडा खाद्या लिहिली
      • रामानुज – अकराव्या शतकात जगले – वेदांत सर किंवा वेदांत संग्रह किंवा वेदांत दीप लिहिले
      • निंबारका- पारिजात सौरव – ब्रह्मसूत्रावरील भाष्य – द्वैत द्वैताचे विवेचन
      • माधव किंवा आनंदतीर्थ किंवा पूर्णप्रज्ञ – ब्रह्मसूत्रावरील भाष्य – अनुव्यख्याने लिहिले, द्वैताचे विवेचन केले
      • मंदन मिश्रा – ब्रह्मसिद्धी लिखित
      • वल्लभ – अनुभाष – ब्रह्मसूत्रावर – शुद्ध अद्वैताचे विवेचन केले
  • पुराण:
    • पुराण या शब्दाचा शाब्दिक अर्थ “प्राचीन, जुनी” (‘जुन्या काळातील कथा‘) असा आहे आणि विविध विषयांवर, विशेषत: दंतकथा आणि इतर पारंपारिक कथांबद्दल भारतीय साहित्याचा हा एक विशाल प्रकार आहे.
    • पुराण ाचा उदय बर्डिक परंपरेतून झाला. म्हणजे महाकाव्यांप्रमाणेच पुराणांचे मूळ लेखक सुत किंवा बार्ड होते.
      • बार्ड हा व्यावसायिक वर्ग होता जो प्राचीन शास्त्रांचे पठण करण्यासाठी वापरला जात असे.
      • जवळजवळ सर्वच पुराणांमध्ये सुत लोमहर्षन किंवा त्यांचा पुत्र उग्रश्रव कथाकार म्हणून आढळतो.
    • प्रामुख्याने संस्कृतमध्ये च नव्हे, तर तमिळ आणि इतर भारतीय भाषांमध्येही रचलेल्या या ग्रंथांना विष्णू, शिव, ब्रह्मा आणि शक्ती या प्रमुख हिंदू देवतांची नावे देण्यात आली आहेत.
    • जुन्या काळातील कथांची पुनरावृत्ती करण्याच्या चरित्रावरून आपण पुराणांची तारीख सांगू शकत नसलो तरी त्यांची रचना इसवी सन ३०० ते इ.स. १००० या काळातील आढळते. सर्वात प्राचीन पुराणे गुप्त काळात संकलित करण्यात आली.
    • अठरा पुराणे आहेत आणि तेवढ्याच संख्येने उपपुराणे आहेत. ब्रह्मा, भागवत, पद्म, विष्णू, वायू, अग्नी, मत्स्य आणि गरुड अशी काही प्रसिद्ध पुराणे आहेत.
      • विष्णू, नारद, भागवत, गरुड, पद्म आणि वराह पुराणे वैष्णवी आहेत
      • मत्स्य, कूर्म, लिंग, शिव, स्कंद आणि अग्नि पुराणे शैव आहेत
      • एका ब्रह्मपुराणाला आदि पुराण असेही म्हणतात कारण ते कालगणनेत प्रथम आहे.
      • भागवत पुराण सर्वात लोकप्रिय आहे- ९ व्या शतकातील एक ग्रंथ – १० पुस्तक कृष्णाच्या जीवनाला समर्पित आहे – कपिल (सांख्य पद्धत) आणि बुद्ध विष्णूचा अवतार म्हणून प्रकट होतात. हे पुराण जन्माच्या आधारे ब्रह्माचे श्रेष्ठत्व नाकारते
      • अग्निपुराणाचे एक एन्कोपेडिक चरित्र आहे – त्यात खगोलशास्त्र, भूगोल, ग्रामर, कायदा, नेडिसीन, राजकारण इत्यादी विषयांचा समावेश आहे. – हे शैव असून लिंग, दुर्गा, गणेश इत्यादी पंथांशी निगडित आहे.
      • ब्रह्मवैवर्त पुराणात ‘ब्रह्मा’ हा जगाचा निर्माता असल्याचे दाखवण्यात आले आहे.
      • गरुड पुराणात विष्णूपूजेच्या विविध प्रकारांवर अधिक भर देण्यात आला आहे. अग्नी पुराणाप्रमाणेच या कार्यालाही विश्वकोश स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
        • रामायण, महाहरत आणि हरिवंश ातील मजकूर पुन्हा सांगितला आहे आणि ब्रह्मांडविज्ञान, खगोलशास्त्र आणि
        • ज्योतिषशास्त्र, शकुन आणि धर्मशास्त्र, चिरोमणी, वैद्यकशास्त्र, व्याकरण, मौल्यवान दगडांचे ज्ञान (रत्नपरीक्षा) आणि राजकारण (नीती).
      • सर्वात महत्त्वाचे पुराण म्हणजे विष्णू धर्मोत्तरपुराण. हे विश्वकोशीय स्वरूपाचे आहे. आख्यानांबरोबरच ब्रह्मांडविज्ञान, अंतराळविज्ञान, भूगोल, खगोलशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र, काळाची विभागणी, प्रतिकूल ग्रह-ताऱ्यांचे पृथक्करण, वंशावळी (मुख्यतः राजे आणि ऋषीमुनी), शिष्टाचार आणि चालीरीती, तपश्चर्या, वैष्णवांची कर्तव्ये, कायदा आणि राजकारण, युद्धनीती, मानव आणि प्राण्यांच्या आजारांवर उपचार, पाककृती, व्याकरण, मेट्रिक्स इ. विषयांचाही यात समावेश आहे.
    • पुराण े ही पौराणिक कार्ये आहेत जी दृष्टान्त आणि दंतकथांद्वारे धार्मिक आणि आध्यात्मिक संदेशांचा प्रसार करतात.
      • लोकांच्या धार्मिक जीवनाच्या विकासात त्यांचा मोठा प्रभाव असतो. हे धर्मोत्सव, संत-राजांचा महिमा आणि वाचकांच्या संपादनासाठी आहेत, ज्यांची श्रद्धा दृढ करायची आहे.
      • सर्वसामान्यांच्या शिक्षणासाठी असलेल्या मिथकं, कथा, आख्यायिका आणि प्रवचनांनी ते भरलेले आहेत.
        • त्यामुळे ते लोकप्रिय शिक्षणाचे साधन आहेत. धर्म किंवा सामाजिक कर्तव्य हे मूलत: ब्राह्मणी च हिंदू कायदेसंहितेचे प्रतिबिंब ित करते आणि ते उदाहरणात्मक कथांमध्ये आणि व्याख्यानस्वरूपात दिले जाते.
      • पुराणे ही भक्ती परंपरेतील भक्तीपर सामग्री आहे; लोकांच्या निष्ठेच्या वस्तू असलेल्या देवतांविषयीच्या कथा आणि त्या देवांच्या उपासनेला योग्य अशा विविध प्रकारच्या प्रथा.
      • देवता ंचे वर्गीकरण करण्यात आले आहे, कारण वैदिक आणि वैदिक अशा दोन्ही देवता एकत्र दिसतात. वैदिक देवतांपैकी इंद्र, अग्नी, सोम, वायू आणि सूर्य हे पौराणिक शास्त्रात पुन्हा प्रकट होतात, परंतु ते आता मध्यवर्ती राहिलेले नाहीत, कारण ते वैदिक कर्मकांडात होते आणि त्यांची काही कार्ये बदलली आहेत. पौराणिक साहित्यावर अधिराज्य गाजवणारा ब्रह्मा, निर्माता, विष्णू आणि संहारक शिव या प्रसिद्ध हिंदू ‘त्रिसूत्री’च्या बाजूने जणू त्यांचा अवमान झाला आहे.
    • यातील काही पुराणांना स्थानिक रंग आहे जेणेकरून ब्रह्मपुराण मूळ ग्रंथाच्या ओरिसा आवृत्तीचे प्रतिनिधित्व करेल जसे पद्म पुष्कराचे, अग्नी गयाचे आणि वराह मथुरेचे देऊ शकते.
    • ऐतिहासिक दृष्टीकोनातून प्राचीन राजवंशावळ देणारी सर्वात महत्त्वाची पुराणे म्हणजे वायू, ब्राह्मण, मत्स्य आणि विष्णू.
    • अलबेरुनीमध्ये सर्व १८ पुराणांचा उल्लेख आहे.
    • पुराणातील विषय (विषय) :
      • पाच मुख्य विषय आहेत:
        • सर्ग, विश्वाची मूळ निर्मिती
        • प्रतिसर्ग, विनाश आणि पुनर्निर्मितीची वेळोवेळी प्रक्रिया मन्वंतरा, विविध युगे किंवा वैश्विक चक्रे
          • पुराणात कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग या चार युगांचा/युगांचा उल्लेख आहे.
          • पुराणानुसार, प्रत्येक पुढचा टप्पा हा सर्व बाबतीत (विशेषत: नैतिक) अधःपतनाचा आणि अधःपतनाचा टप्पा आहे.
          • काळाचे हे चक्र चक्रीय पतन आणि धर्माच्या पुनरुज्जीवनाशी निगडित आहे.
        • सूर्य वंश आणि चंद्र वंश, देव आणि ऋषीमुनींच्या सूर्य आणि चंद्र राजवंशांचा इतिहास
        • वंशनुचरिता, राजांची वंशावली.
          • हरियांक, नंद, मौर्य, शुंग, सातवाहन इत्यादींचा वंशशास्त्रीय इतिहास दिलेला आहे. ही यादी गुप्तांसोबत संपते. बहुतेक पुराणे याच काळात संकलित करण्यात आली होती असे सूचित करते.
      • पाच विषयांच्या या मूळ सांगाड्याभोवती कोणतेही पुराण इतर वैविध्यपूर्ण सामग्री जोडते:
        • सामाजिक परंपरा आणि चालीरीती,
        • सामाजिक समारंभ आणि यज्ञ, कर्मकांड,
        • सण,
        • विविध जातींची कर्तव्ये,
        • विविध प्रकारच्या देणग्या,
        • तसेच विष्णू, शिव, शक्ती इत्यादी भक्तीवर आधारित धार्मिक पंथांचा उदय दिसून येतो.
        • पुराणात ब्राह्मणी आणि ब्राह्मणेतर संस्कृती परंपरा आणि हिंदू धार्मिक प्रथांचा विकास यांचा परस्पर संबंध दिसून येतो.
        • मंदिरे आणि प्रतिमांच्या बांधकामाचा तपशील, आणि
        • तीर्थस्थळांचे वर्णन[संपादन]।
        • मंत्रांच्या तपशीलांचे वर्णन पुराणात सांगितले आहे
        • पुरोहित वर्गाचे वर्णन आणि
        • अनेक लोकपरंपरेचे वर्णन उदा. वृक्षपूजा,
        • खगोलशास्त्राचा तपशील,
        • औषधांचा तपशील,
        • ब्रह्मांडविज्ञानाशी व्यवहार करा,
        • नियम आणि कायद्यांचा तपशील,
        • विशेष म्हणजे वायुपुराणात भूगोल, संगीत इत्यादींचा प्रयत्न केला आहे.
          • पर्वत, नद्या आणि ठिकाणे इत्यादींचा लेखाजोखा देतो.
      • गुप्तयुगातील कायद्याच्या पुस्तकांनी शूद्र ांना व स्त्रियांना पुराणांचा अभ्यास करण्याची मुभा दिली. त्यामुळे पुराणाची व्याप्ती मोठी होती. म्हणजे मोठा प्रसार.
        • प्राचीन काळी धार्मिक आणि धर्मनिरपेक्ष अशा दोन्ही विचारांचा प्रसार करण्यात पुराणाचा वाटा होता.
      • पुराणे ही विविध धार्मिक आणि सामाजिक श्रद्धांचे मिलनबिंदू आहेत, लोकांच्या महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक आणि सामाजिक गरजा आणि आग्रहांशी संबंधित आहेत आणि वैदिक आर्य आणि अआर्य यांच्या विविध गटांमधील समजुतीवर आधारित सतत च्या संश्लेषणाचा एक अद्वितीय परिणाम आहेत.
    • इतिहासाचा स्रोत म्हणून पुराणातील समस्या:
      • इतिहास आणि पुराणकथा यात महत्त्वाचा फरक आहे.
        • इतिहास एका विशिष्ट पद्धतीचे अनुसरण करतो आणि म्हणूनच, इतिहासकार काय दावा करतो यावर वाद घालणे शक्य आहे, कारण इतिहास शक्य तितके पुरावे (तथ्ये नव्हे) गोळा करण्याचा प्रयत्न करतो.
        • पुराणे मात्र पूर्णपणे वेगळी आहेत. पुराव्यांची प्रासंगिकता पुराणांना पूर्णपणे परकी आहे. त्यामुळे पुराणात जे दावे केले आहेत, त्याचे खंडन करणे अशक्य आहे. तसेच आपण त्याचा बचावही करू शकत नाही.
    • पुराव्यांकडे दुर्लक्ष करण्याखेरीज पुराणांमध्ये आणखी एका दोषाचा सामना करावा लागतो. सर्व पुराणांमध्ये देव-दानवांशी संबंधित आख्यायिका, मृत्यूनंतरचे जीवन इत्यादींची सांगड घातली आहे ज्यामुळे पुराणकथा गंभीर तत्त्वज्ञानात्मक अभ्यासास पात्र ठरल्या नाहीत.
    • पुराणांच्या बचावार्थ असे म्हणता येईल की पुराणे प्रामुख्याने धर्मशास्त्रीय मुद्द्यांशी संबंधित असली तरी त्यात जीवनाच्या जवळजवळ सर्व क्रियांचा समावेश आहे आणि म्हणूनच त्यांना विषयांच्या यादीत महत्त्वाचे स्थान असावे. पण हा सर्व समावेशकता हा स्वतःच एक गंभीर दोष आहे.
  • इतिहास (ज्याला महाकाव्ये देखील म्हणतात):
    • संस्कृत परंपरेतील दोन सुप्रसिद्ध आणि लोकप्रिय महाकाव्ये म्हणजे वाल्मिकींचे रामायण आणि व्यासांचे महाभारत. रामायण आणि महाभारत ही दोन महाकाव्ये आहेत ज्यांनी भारताच्या सर्व भागांतील साहित्यावर अनेक शतके प्रभाव टाकला आहे. महाभारत आणि रामायण ात विविध भारतीय भाषांमध्ये अनेक प्रतिपादने आहेत.
    • या महाकाव्यांचा उद्देश स्मृतींचे सर्व नियम आणि श्रुतीची तत्त्वे त्यांच्या महान राष्ट्रीय नायकांच्या – राम आणि कृष्ण यांच्या कर्तृत्वाद्वारे घराघरात पोहोचविणे हा आहे. रामायण म्हणजे संपूर्ण मानव जातीसाठी आदर्श निर्माण करणाऱ्या दैवी महानायकाच्या कर्तृत्वाचा लेखाजोखा आहे. मानवतेची आदर्श परिस्थिती, बंधुत्वाची भावना, नैतिक नियमांचे आज्ञापालन, चारित्र्याची दृढता, प्रामाणिकपणा, त्याग आणि अमर्याद चांगुलपणा यांचा यात समावेश आहे.
      • रामायणात आदर्श समाजाचे चित्र आहे.
      • रामायणात सनातन धर्माची तत्त्वे आणि विशेषतः राज्यकर्त्याची कर्तव्ये स्वीकारली आहेत.
    • महाभारतात इतिहास, पुराणकथा, नीतिशास्त्र आणि तत्वमीमांसा यांचा समावेश असलेला अधिक गहन विषय आहे.
      • मुळात तो संस्कृतमध्ये लिहिला गेला होता आणि त्यात ८८०० श्लोक होते आणि त्याला “जया” किंवा विजयाशी संबंधित संग्रह असे म्हटले जात असे. त्यांची संख्या २४,००० पर्यंत वाढविण्यात आली आणि ते भरत म्हणून ओळखले जाऊ लागले, ज्याला प्राचीन वैदिक जमातींपैकी एकाचे नाव देण्यात आले. अंतिम संकलनाने श्लोक १,००,००० पर्यंत आणले, जे महाभारत किंवा सतसहस्री संहिता म्हणून ओळखले जाऊ लागले. यात कौरव आणि पांडव यांच्यातील संघर्षाशी संबंधित कथनात्मक, वर्णनात्मक आणि उपदेशात्मक सामग्री आहे.
      • महाभारतात प्रसिद्ध भगवद्गीता आहे ज्यात दैवी ज्ञानाचे सार आहे आणि खऱ्या अर्थाने एक वैश्विक सुवार्ता आहे. हा अतिशय प्राचीन ग्रंथ असला तरी त्याची मूलभूत शिकवण आजही वापरात आहे.
    • ही महाकाव्ये सुरुवातीच्या वैदिक वाङ्मयांपेक्षा मूलतः वेगळी आहेत. पुरोहित वर्गात नव्हे, तर सुता नावाच्या पारंपारिक बार्डमध्ये हा उदय झाला.
      • प्रत्यक्ष युद्ध-दृश्ये पाहणारे सारथी म्हणूनही त्यांनी काम केले आणि त्यांच्या गाण्यांमध्ये त्यांचे प्रत्यक्ष वर्णन केले.
      • देवतांच्या स्तुतीशी नव्हे, तर राजे आणि सरदारांच्या स्तुतीशी संबंधित, यज्ञांच्या तपशीलांशी नव्हे, तर युद्धासारख्या घटनांशी निगडित आणि उच्च तत्त्वज्ञानाच्या हेतूने नव्हे, तर ज्या श्रोत्यांसमोर त्यांचे पठण केले गेले त्यांच्याकडून काही बक्षीस मिळविण्याच्या व्यावहारिक हेतूने ते युद्धकविता आहेत.
    • आपल्याकडे ते त्यांच्या मूळ आणि बिनधास्त स्वरूपात नाहीत.
      • ते वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या हातांनी जोडले जातात. महाकाव्यवीरांच्या जीवनाशी निगडित किंवा न जोडलेल्या आख्यायिका असलेल्या प्राचीन बार्डिक कवितेचे अनेक तुकडे, ब्राह्मणी उत्पत्तीच्या असंख्य मिथके आणि आख्यायिका ंशी निगडित पवित्र काव्याचे अनेक तुकडे केंद्रस्थानी आहेत.
      • आणि पुराणे, दंतकथा, दंतकथा आणि दृष्टान्त ांच्या स्वरूपात तत्त्वज्ञान आणि नीतिशास्त्र, ब्रह्मांडशास्त्र आणि वंशावळीयांना समर्पित मोठा विभाग. या महाकाव्याला नेहमीच लाभलेली प्रचंड लोकप्रियता या जोड्यांवरून दिसून येते. त्यात जे काही गोळा करता येईल ते सर्व एकत्र आणण्याची अनुपालनकर्त्यांची उत्साही वृत्ती.
    • इतिहास-पुराण परंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे महाकाव्ये आणि पुराणांमध्ये अवतार (दैवी अवतार) हा सिद्धांत पूर्णपणे विकसित झालेला आहे.
      • अवताराचा हेतू असा आहे; १. सदाचारींच्या रक्षणासाठी, २. दुष्टांचा नाश करण्यासाठी आणि धर्माच्या स्थापनेसाठी (नैतिक व्यवस्था) .

बौद्ध साहित्य :

सर्वात प्राचीन बौद्ध ग्रंथ पाली भाषेत लिहिले गेले, जे मगध आणि दक्षिण बिहारमध्ये बोलले जात होते. बौद्ध कार्यांची कॅनॉनिकल आणि नॉन-कॅनॉनिकल अशी विभागणी करता येते.

• द कॅनोनिकल साहित्य:
  • “त्रिपिटक” म्हणजेच विनय पिटक, सूत पिटक आणि अभिधम्म पिटक या तीन टोपल्यांद्वारे या ग्रंथाचे उत्तम प्रतिनिधित्व केले जाते. तीनही पिटक पालीभाषेत आहेत.
    • विनय पिटक दैनंदिन जीवनातील नियम आणि कायदे हाताळते.
    • सुत पिटकमध्ये नैतिकतेवर संवाद आणि प्रवचने आहेत आणि धर्माशी संबंधित आहेत.
      • त्रिपिटकांपैकी सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे म्हणजे बुद्धांची शिकवण आहे.
      • हे पाच “गट” (निकाया) मध्ये विभागले गेले आहे:
        • दिघा (दीर्घ) निकाया : बुद्धांनी सांगितलेल्या प्रदीर्घ प्रवचनांचा संग्रह, त्यांनी कोणत्या परिस्थितीत त्यांचा प्रचार केला याचा लेखाजोखा आहे.
        • मज्जिमा (मध्यम) निकाया : लहान उपदेश.
        • संयुत्त (जोडलेले) निकाया : संक्षिप्त घोषणांचा संग्रह.
        • अंगुतारा (पदवीधर) निकाया : दोन हजारांहून अधिक संक्षिप्त निवेदनांचे संकलन, अकरा विभागांत मांडले
        • खुडका (अल्पवयीन) निकाया : गद्य आणि पद्य यांतील विविध रचनांचा समावेश आहे. खुडकाच्या मजकुरात खालील गोष्टी ंचा समावेश आहे:
          • धम्मपद (सदाचारावरील श्लोक) :- बुद्धांच्या सार्वत्रिक शिकवणुकीचा सारांश आहे.
          • थेरगाथा (मोठ्या भिक्षूंची स्तोत्रे)
          • थेरीगाथा (थोरल्या भिक्षुणींचे हिमन)
          • जातक (बुद्धाच्या पूर्वजन्माचे वर्णन करणारा ५०० हून अधिक कवितांचा संग्रह, त्यातील अनेक काव्ये प्राण्यांच्या रूपात आहेत).
    • अभिधम्म पिटक तत्त्वज्ञान आणि तत्वमीमांसा यांच्याशी निगडित आहे. यात नीतिशास्त्र, मानसशास्त्र, ज्ञानाचे सिद्धांत आणि मातृभौतिक समस्या अशा विविध विषयांवरील प्रवचनांचा समावेश आहे.
  • महायान सूत्रे ही बौद्ध धर्मग्रंथांची एक विस्तृत शैली आहे जी महायान बौद्ध धर्माच्या विविध परंपरेने कॅनॉनिकल म्हणून स्वीकारली आहे. चिनी बौद्ध तोफ, तिबेटी बौद्ध तोफ आणि सध्याच्या संस्कृत हस्तलिखितांमध्ये ते मोठ्या प्रमाणात जतन केलेले आहेत.
    • सुमारे शंभर महायान सूत्रे संस्कृतमध्ये किंवा चिनी व तिबेटी भाषांतरात टिकून आहेत.
    • महायान बौद्ध सामान्यत: महायान सूत्रे गौतम बुद्धांनी शिकवलेले, स्मरणशक्तीशी बांधिलकी बाळगणारे आणि त्यांच्या शिष्यांनी पठण केलेले मानले जातात.
• नॉन-कॅनॉनिकल साहित्य:
  • अशास्त्रीय साहित्याचे उत्तम प्रतिनिधित्व जातकांनी केले आहे.
    • जातक ही बुद्धाच्या पूर्वजन्मांवरील सर्वात मनोरंजक कथा आहे. असे मानले जात होते की शेवटी गौतम म्हणून जन्म घेण्यापूर्वी धर्माचरण करणारे बुद्ध 550 हून अधिक जन्मांमधून गेले, बर्याच प्रकरणांमध्ये अगदी प्राण्यांच्या रूपातदेखील. प्रत्येक जन्मकथेला जातक म्हणतात.
    • जातकांनी इ.स.पूर्व सहाव्या शतकापासून इ.स.पू. दुसर् या शतकापर्यंतच्या सामाजिक व आर्थिक परिस्थितीवर अमूल्य प्रकाश टाकला आहे. बुद्धांच्या काळातील राजकीय घडामोडींचाही ते प्रासंगिक संदर्भ देतात.
  • मिलिंद पन्हो : यात इंडो-ग्रीक राजा मेनांडर आणि बौद्ध भिक्षु नागासेन यांच्यात तत्त्वज्ञानाच्या मुद्द्यांवर संवाद आहे. हे पाली भाषेत (मौर्योत्तर काळात) लिहिले आहे.
  • नीती गंध (पाली): यात बुद्धाच्या शिकवणुकीचा आणि पालीभाषेत लिहिलेला लेखाजोखा दिलेला आहे.
  • अथाकथा (त्रिपिटकावरील भाष्य) : ती बुद्धघोष यांनी इसवी सनाच्या पाचव्या शतकात (पालीभाषेत) लिहिली होती.
  • दीपवंश आणि महावंश :
    • ते श्रीलंकेत (इ.स. चौथ्या-पाचव्या शतकात) (पाली भाषेत) लिहिले गेले.
    • विषय म्हणजे बुद्धांच्या जीवनाचे ऐतिहासिक सह पौराणिक वर्णन + बौद्ध परिषदेचे वर्णन.
    • येथे आपल्याला अशोकाचाही संदर्भ मिळतो.
  • महावास्तु (हेजिओग्राफी):
    • हे बुद्धांचे पवित्र चरित्र आहे.
    • मठाधीश ांच्या म्हणजेच “संघा”च्या उदयाचा तपशील यात देण्यात आला आहे.
    • मिश्र भाषा संस्कृत आणि प्राकृत वापरा.
  • ललितविस्तार : बुद्धाचे हेजिओग्राफी.
    • मिश्र भाषा संस्कृत आणि प्राकृत वापरा.
  • अश्वघोष यांनी लिहिलेला बुद्धचरित्र:
    • हे संस्कृतमध्ये लिहिले गेले आहे आणि ते बुद्धांच्या जीवनाशी संबंधित आहे.
  • अवदन साहित्य : (अवदन म्हणजे ‘आख्यायिका’)
    • हा एक प्रकारचा बौद्ध वाङ्मय आहे जो मागील जन्मातील पुण्यकर्मांना पुढील जन्मातील घटनांशी जोडतो.
    • एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीने पूर्वजन्मात केलेली कृत्ये आणि त्या कर्मांचे त्याच्या वर्तमान जन्मातील परिणाम प्रकट करून कर्माचे कार्य स्पष्ट करणार् या या कथा आहेत.
    • या साहित्यात पाली भाषेतील (“दंतकथा”) सुमारे ६०० कथांचा समावेश आहे.
    • संस्कृत संग्रहांमध्येही मोठी संख्या आहे, त्यापैकी प्रमुख म्हणजे महाशःघिकाचे महावास्तु (“महान ग्रंथ”) आणि सर्वस्थीवादाचे अवदनसाटक (दंतकथांचे शतक) आणि दिव्यवदन (स्वर्गीय आख्यायिका).
    • या नंतरच्या संग्रहांमध्ये गौतम बुद्ध आणि अशोक महायान (जे चौथ्या कौन्सिलमध्ये उदयास आले) यांनी संस्कृत ला बौद्ध साहित्याची भाषा म्हणून स्वीकारले यासंबंधीचे वर्णन समाविष्ट आहे.

जैन साहित्य:

• जैन ग्रंथ प्राकृत भाषेत लिहिले गेले आणि शेवटी इ.स.च्या सहाव्या शतकात गुजरातमधील वालभी येथे संकलित करण्यात आले.
• प्राचीन काळी केवळ कॅनोनिकल वाङ्मय पुढे मध्ययुगीन काळात नॉन-कॅनॉनिकल साहित्यिकांचा विकास होतो.
• अगमस : हा शब्द जैन धर्मग्रंथांसाठी (आणि शैव कॅनोनिकल साहित्यासाठीही) वापरला जातो. यात हे समाविष्ट आहे:
  • १४ पूर्वा: जैन धर्माच्या जुन्या ग्रंथांची पाठ्यपुस्तके.
    • जैन धर्मातील सर्व तीर्थंकरांनी (सर्वज्ञ शिक्षक) या विश्वात उपलब्ध असलेल्या ज्ञानाच्या सर्व क्षेत्रांचा समावेश करून उपदेश केलेला हा जैन धर्मग्रंथांचा एक मोठा समूह आहे. पूर्वाचे ज्ञान असलेल्या व्यक्तींना श्रुताकेवली किंवा “शास्त्रोक्त सर्वज्ञ व्यक्ती” असा उच्च दर्जा देण्यात आला.
    • श्वेतांबर आणि दिगंबरा या दोन्ही जैन परंपरेनुसार सर्व चौदा पूर्वा हरवून गेल्या आहेत
  • 12 अंग: जैन सिद्धांत / आचारनियम, महावीरांचा इतिहास. हे महावीरांचे सिद्धांत, नियम आणि जीवन आणि कार्य ाशी सर्वात महत्वाचे संबंधित आहे.
  • १२ उपंग : प्रत्येक अंगाशी संबंधित. विषय सृष्टी, विश्व आणि कालखंड आहे.
  • १० प्रकिर्णे : तात्त्विक बाबी / पद्य स्वरूपात. हे अंगस आणि उपंगांना पूरक आहेत.
  • ६ चेदासूत्रे : भिक्षू/भिक्षुणींसाठी नियम.
    • जैन धर्मात याचे महत्त्व बौद्ध धर्मातील विनय पिटकइतकेच आहे.
  • ४ मालसूत्रे : उपदेश, संघातील जीवन आणि भिक्षूंची कर्तव्ये हा विषय आहे.
  • निर्युक्ती:इ.स. १०० मध्ये तयार झालेले अंगावरील भाष्य.
  • कल्पसूत्र:जनधर्माचा जन्मापासूनचा इतिहास, भद्रबाहुने लिहिलेला.
  • आचरणसूत्रे : मठाधीश नियम असलेला सर्वात जुना जैन ग्रंथ.
• महत्त्वाच्या जैन विद्वानांमध्ये हरिभद्र सूरी, (इ.स. आठवे शतक) आणि हेमचंद्र सूरी, (इसवी सनाचे बारावे शतक) यांचा उल्लेख करता येईल.
• काव्य, तत्त्वज्ञान आणि व्याकरण यांचा समावेश असलेल्या समृद्ध साहित्याच्या वाढीस जैन धर्माची मदत झाली. पूर्व उत्तर प्रदेश आणि बिहारच्या राजकीय इतिहासाची पुनर्रचना करण्यास मदत करणारे अनेक परिच्छेद या ग्रंथांमध्ये आहेत.
• जैन ग्रंथात व्यापार व व्यापाऱ्यांचा वारंवार उल्लेख आहे.

संगम साहित्य:

• संगम वाङ्मय दक्षिण भारतात संगम युगात (इ.स.पू. ४००-३०० ते इ.स. ३००-४००) निर्माण झालेल्या तमिळ भाषेतील समृद्ध साहित्याचा एक विशाल संग्रह दर्शविते.
• ते सेक्युलर साहित्य असले तरी धार्मिक जीवनाचे विविध पैलू मांडतात. सुरुवातीच्या काळात ती ब्राह्मी भाषेत लिहिली गेली, नंतर ग्रंथ लिपी वापरली गेली.
• पांडयान राजांच्या अधिपत्याखालील तीन संगमांची (साहित्यिक व कवींची सभा) ही उपज आहे.
• पहिल्या संगमाची कामे आता अस्तित्वात नाहीत.
• दुसर् या संगमात ग्रामर तोलकप्पीयम (तोलकप्पियार यांनी लिहिलेले) या ग्रंथावर महान कार्य झाले.
• तिसरा संगम तयार झाला:
  • पट्टू पातू (दहा इडिल),
  • एट्टूथोकाई (आठ संग्रह)
  • १९ किरकोळ उपदेशात्मक कविता, सर्वात लोकप्रिय म्हणजे कुरल किंवा तिरुकुरल (तिरुवल्लुवर यांनी लिहिलेले),
  • १० महाकाव्ये, त्यातील सर्वात महत्त्वाची म्हणजे सिलापद्दीकरम आणि मणिमेकलाई.
• संगम साहित्य हे मूलत: दोन व्यापक श्रेणींचे प्रतिनिधित्व करणारी कविता आहे:
  • अगम (प्रेम) आणि
  • पुरम (युद्ध आणि राजांची स्तुती)।
• आगम साहित्याची प्रदेशांच्या आधारे पुढील विभागणी केली जाते उदा.,
  • (अ) कुरिंची – टेकड्या,
  • (ब) पलई – कोरडवाहू जमीन,
  • (क) मुल्लाई – वनजमीन,
  • (ड) मारुंथम – लागवडीखालील जमीन आणि
  • (ई) निथल – किनारी प्रदेश.
• संगम साहित्यातून संगम युगातील सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक आणि राजकीय जीवनावर प्रकाश टाकण्यात आला आहे.
• यात सत्ताधारी वर्गाबरोबरच सर्वसामान्य ांच्या जीवनाचे चित्रण करण्यात आले आहे. यात घराणेशाहीचा इतिहास, राजांचे कारनामे, युद्धे आदींची माहिती मिळते.
• यात सामाजिक वर्ग, आर्थिक उपक्रम आणि धार्मिक प्रथा आणि श्रद्धा यांची माहिती दिली जाते.

इतर प्रकारचे साहित्य :

• संस्कृत नाटक/नाटके
  • ऋग्वेद आणि नाट्यशास्त्र :
    • ऋग्वेदातील संवाद स्तोत्रे नाटकाच्या सुरुवातीच्या घटकांचे प्रतिनिधित्व करतात. भरताचे नाट्यशास्त्र हे संस्कृत नाट्यशास्त्रावरील सर्वांत जुने कार्य आहे.
  • अश्वघोष:
    • संस्कृतमधील ३ बौद्ध नाटकांच्या लेखनाचे श्रेय त्यांना जाते.
    • त्यांपैकी एक म्हणजे सारिपुत्र प्रकर्णाचे लेखन सिद्ध होते – इतर दोन संशयास्पद आहेत.
  • भाषा:
    • इसवी सनाचे दुसरे किंवा तिसरे शतक (कालिदासाच्या आधी)
    • सर्वात मोठी नाही लिहिली. नाटकांची
    • कालिदास त्याचा आदरपूर्वक उल्लेख करतो
    • संस्कारात किमान १३ नाटके लिहिली
    • तेच महत्त्वाचे आहेत – मध्यम व्यवहार, प्रतिमा नाटक, अभिषेक नाटक (रामायणातील विषय घेतलेले), चारुदाता (थेरमे हे वसंतसेना आणि चारुदत्त यांच्यातील प्रेमप्रकरण आहे – हाच सुद्रकाच्या मृच्छकटिका नाटकाचा विषयही आहे),
    • प्राकृतचाही वापर केला.
  • सुद्रक :
    • कालिदासाच्या आधी
    • संस्कृतमध्ये मृच्छकटिका हे नाटक लिहिले
    • भासाच्या चारुदत्ताच्या कथानकावर आधारित – पण सुद्रकच्या नाटकात विषय राजकीय घटनेशी जोडला गेला आहे आणि वसंतसेना शेवटी चारुदत्ताची कायदेशीर पत्नी बनली.
    • विदुसाक हे पात्रही आहे
  • कालिदास:
    • उज्जैन आणि शैव चे ब्राह्मण
    • इसवी सनाचे चौथे शतक
    • संस्कृत वाङ्मयाचे रत्न म्हणून ओळखले जाते.
    • पहिले नाटक – मालविकाअग्निमित्र – विनोदी विषय : अग्निमित्रा एका मोलकरणीच्या प्रेमात पडते
    • दुसरे नाटक – विक्रोवसिया – आकाशीय अप्सरा आणि ऋग्वेद, सतपथ ब्रह्म यांच्याकडून घेतलेल्या नश्वर घटकांच्या प्रेमाची परीकथा.
    • सर्वात महत्वाचे नाटक अभिज्ञान सकुंतला –
      • महाभारतातून सकुंतलाची कथा, विषय दुष्यंत आणि सकुंतला भोवती फिरतो –
    • कालिदासाने दोन महाकाव्येही लिहिली
      • रघुवंश:
        • रामायण आणि काही पुराणांवर आधारित,
        • सूर्यजातीच्या ३० राजांचे वर्णन एक म्हणजे रघु
    • कुमारसंभव:
      • तारक राक्षसावर विजय मिळवणाऱ्या शिव आणि पार्वतीचा मुलगा कुमारच्या जन्माची कथा
    • कालिदासाने एक गीतात्मक कविता मेघदूत आणि दुसरी कविता ऋतुसंहार लिहिली
    • Meghaduta:
      • विषय : आपल्या मालकाच्या शापाद्वारे आपल्या प्रियकरापासून दुरावलेला यक्ष आपला संदेश रणगिरीपासून अलकापर्यंत नेण्याची विनंती करतो,
    • ऋतुसंहरा:
      • 6 ऋतूंचे वर्णन केले आहे
  • हर्षा : ३ नाटकं त्याच्याशी जोडलेली आहेत:
    • रत्नावली :
      • सर्वात परिपूर्ण नाटक,
      • पहिलं काम,
      • कालिदासाचे जवळून अनुकरण
    • प्रियदारिस्का:
      • नवे उपकरण गर्भनाटक (नाटकातील नाटक) – संस्कृत नाटकात प्रथम, नंतर उत्तरवर्चरितमध्ये भावभूतीने आणि बलरामायणात राजशेखरने वापरले
    • नागनंदा:
      • जिमुतवाहनाची कथा चित्रित करते,
      • बौद्ध रंग,
      • शेवटचे काम
  • भावभूती :
    • इसवी सनाच्या आठव्या शतकाची सुरुवात
    • विदर्भात जन्म
    • यशोवर्मन (कन्नौजचा राजा) चा दरबारी कवी – राजतरंगिणीनुसार
    • ३ नाटके लिहिली –
      • महावीर चरित्र:
        • रामाच्या सुरुवातीच्या जीवनाचे वर्णन केले आहे,
        • रामायणावर आधारित,
      • मट्टी माधव
        • मालती आणि माधव यांच्यातील प्रेमाचे सुखद अंतासह वर्णन केले
      • उत्तरारामचरित:
        • रामायणातील उत्तराखंडच्या कथेशी संबंधित,
        • ३ नाटकांपैकी शेवटच्या,
        • गर्भ-नाटकाचा वापर
    • भावनांचे चित्रण करण्यात कालिदासाला मागे टाकले – विशेषत: करुणा (कोमलता किंवा कोमलता)
    • आपल्या नाटकांमध्ये विदूषक नाही हास्याला (हुरमौर) नकार
    • प्रेमविषय हा इंद्रियापेक्षा अधिक आध्यात्मिक आहे (कालिदाप्रमाणे)
  • विशाखापट्टणम:
    • इसवी सनाचे सातवे शतक
    • महाराजा भास्करदत्त किंवा मंत्री पृथु यांचा मुलगा
    • मुद्राराक्षस लिहीले –
      • राजकीय आणि ऐतिहासिक विषयांवर आधारित,
      • नायिकेशिवाय नाटक,
      • शृंगारा (भावना) शिवाय,
      • नंदाचा मंत्री राक्षसावर विजय मिळवण्यात चाणक्याच्या भूमिकेचे वर्णन केले
    • देवीचंद्रगुप्त यांनी लिहिले
      • ध्रुवदेवीला चंद्रगुप्त दुसरा याने साकांपासून कसे वाचवले याचे वर्णन केले आहे
    • अभिसारिकावंचितक किंवा बंधितक लिहिले
      • उदयन आणि पद्मावतीच्या आख्यायिकेवर आधारित
  • राजशेखरा:
    • मंत्री दर्दुका यांचा मुलगा (इ.स. ९ व्या शतकात महाराष्ट्रातील यवरा घराण्यातील) आणि महेंद्रपाल (प्रतिहार) यांचा गुरू होता. त्यांची पत्नी अवंतसुंदरी ही चाहमणा घराण्याची एक कर्तबगार राजकुमारी होती. त्यांनी ४ नाटकांची रचना केली.
      • बलरामायण:
        • गर्भ नाटक ाचा वापर करतो,
        • एक राम नाटक,
      • बालभरत : महिपाल (प्रतिहार) राजासाठी,
      • विद्यासलभंजिका,
      • करपुरमंजरी : ती अवंतसुंदरीच्या सांगण्यावरून रचली गेली
    • काव्यशास्त्रावर काव्यमीमांसा आणि भूगोलावर हरिविलास व भुवनकोसा यांनी लेखन केले.
  • क्षेमिश्वर : क्षेमेंद्र (पण काश्मिरी लेखक क्षेमेंद्र नाही) या नावानेही ओळखले जाते.
    • महिपाल (प्रतिहार) साठी चंदाकौसिका लिहिली
    • इसवी सनाचे अकरावे शतक
    • नैषादानंद यांनी लिहिले
  • आणखी काही नाटके :
    • प्रसन्नाराघव – जयदेव
    • तपती संवामा – कुलशेखर (केरळचा राजा)
    • कर्णसुंदरी – बिल्हान (विक्रमादित्य सहाव्या चा दरबार)
    • ललिताविग्रहजनक – चाहमन राजा विसाळदेव यांच्यासाठी सोमदेव
• कथा किंवा कथा साहित्य :
  • पंचतंत्र हा सर्वात जुना कथासंग्रह आहे.
    • विष्णू शर्मा यांनी त्याचे संकलन केले आहे.
    • हे पुस्तक गुप्तकाळातील आहे.
    • राजा अमरकीर्तीच्या मूर्ख पुत्रांना शिक्षित करण्यासाठी हे लिहिले होते.
  • नारायणयांचा हितोपदेश हा भारतीय कथांचा दुसरा प्रसिद्ध संग्रह.
  • बृहतकथा – गुंड्याने – पैसाची प्राकृतात – आता हरवली, – बहुधा इसवी सनाचे पहिले शतक.
  • बृहत्कथास्लोवकासंग्रह – बुद्धस्वामिनी – इ.स. ८ वे शतक – बृहतकथेची आवृत्ती
    • बृहतकथेची नेपाळी आवृत्ती
  • बृहतकथामंजरी – क्षेमेंद्र – इ.स. ११ वे शतक
    • बृहतकथेची काश्मिरी आवृत्ती
    • क्षेमेंद्र हे काश्मीरचे राजा अनंत यांचे दरबारी कवी होते – त्यांनी भरत मांजरी, रामायण मांजरी, पाद्य कादंबरी आणि दशावतार चरित्र लिहिले
  • कथासवितसागर‘-. सोमदेवांनी – इसवी सनाचे ११ वे शतक – बृहतकथेची काश्मिरी आवृत्ती – हा ग्रंथ काश्मीरचा राजा अनंत ची बुद्धिमत्ता सूर्यमतीसाठी लिहिला होता
  • इतर कथासंग्रह म्हणजे-शुक्तती, बैताल पंचविष्टिका, सिंहासन द्वैतृषीका,
• राज्यव्यवस्थेवरील पुस्तक :
  • राज्यशास्त्राला अर्थशास्त्र, दंडनीती, नीतीशास्त्र, राजनीती अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते
  • अर्थशास्त्र – चाणक्य किंवा विष्णुगुप्त
  • प्रतिपद पंचिक – अर्थशास्त्रावरील भाष्य – भट्टस्वामी
  • नितीसर (कामंडक – इ.स. विसवी सनाचे विसावे शतक)
  • सुक्रा नीती सार – सुक्रा चर्या
  • लघु अरहान नीती शास्त्र, – हेमचंद्र

प्राचीन भारतीय ऐतिहासिक परंपरेचे स्वरूप

• प्राचीन ग्रंथांमध्ये भूतकाळाच्या, ऐतिहासिक परंपरेच्या स्मृती जपण्यात रस असल्याचे काही पुरावे आहेत का?
  • रोमिला थापर यांनी इतिहासाच्या ‘एम्बेडेड’ आणि ‘एक्स्टर्नलाइज्ड’ प्रकारांमध्ये उपयुक्त फरक केला आहे.
    • मिथक, महाकाव्य आणि वंशावळीप्रमाणे ऐतिहासिक चैतन्याला उजाळा द्यावा लागतो, असा एम्बेडेड इतिहास आहे.
    • बाह्यीकृत इतिहास अधिक स्पष्ट आणि आत्म-जागरूक ऐतिहासिक चेतना प्रतिबिंबित करतो, उदाहरणार्थ इतिहास आणि चरित्रांमध्ये प्रतिबिंबित होतो.
  • थापर सांगतात की, ऐतिहासिक जाणिवेची अंतर्भूत रूपे वंशाधारित समाजांशी आणि बाह्यरूपे राज्यसमाजाशी जोडली गेली आहेत.
  • नंतरचे वैदिक ग्रंथ :
    • नंतरच्या वैदिक ग्रंथांमध्ये ऐतिहासिक चैतन्याचे प्रतिबिंब उमटविणाऱ्या विशिष्ट प्रकारच्या रचना आढळतात. यामध्ये दान-स्तुती, गाथा, नरशमसी आणि अख्यान यांचा समावेश आहे. या सर्व प्रकारच्या रचनांचा यज्ञांच्या (यज्ञाच्या) सादरीकरणाशी थेट संबंध होता.
      • दान-स्तुती ही राजांच्या औदार्याची आणि कर्तृत्वाची स्तुती करणारी स्तोत्रे आहेत.
      • गाथा ही राजांची स्तुती करणारी गाणी आहेत, जी विशिष्ट यज्ञांच्या निमित्ताने गायली जातात.
      • नरशम्सींचा उपयोग कर्मकांडात केला जात असे आणि ब्राह्मण आणि गृहसूत्र यांसारख्या ग्रंथांमध्ये त्यांचे जतन केले जाते.
      • अख्यान ही पौराणिक आणि शक्यतो ऐतिहासिक घटनांचा संदर्भ देणारी संवाद स्वरूपातील कथात्मक स्तोत्रे आहेत.
    • पुराणे आणि महाकाव्यांमधील राजयादी प्राचीन भारतीय ऐतिहासिक परंपरेचा अधिक ठोस पुरावा दर्शवितात.
    • महाकाव्यांना इतिहासम्हणून ओळखले जाते आणि प्रत्यक्षात घडलेल्या गोष्टींची नोंद करणे अपेक्षित आहे (ज्या प्रकारे त्यांचे वर्णन केले आहे त्या पद्धतीने त्या घडल्या की नाही हा वेगळा मुद्दा आहे).
  • बार्ड्स:
    • या ऐतिहासिक परंपरा जपण्यात सुत आणि मगध म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बार्ड्सचा मोलाचा वाटा होता.
    • प्राचीन तमिळ भूमीतील कवी आणि ज्यांनी आपल्या राजआश्रयदात्यांची स्तुती केली त्यांच्याकडे ऐतिहासिक परंपरेचे निर्माते आणि प्रसारक म्हणूनही पाहिले जाऊ शकते.
  • मिथिको-ऐतिहासिक वृत्तांत:
    • बौद्ध धर्माचा श्रीलंकेत कसा प्रवास झाला याचे पौराणिक-ऐतिहासिक वर्णन देणारे बौद्ध दीपवंश आणि महावंश हे ऐतिहासिक परंपरेचेही प्रतिनिधित्व करतात.
    • बौद्ध, जैन आणि हिंदू परंपरेतील पवित्र चरित्रांचाही उल्लेख करता येईल.
  • शाही चरित्रे आणि शिलालेख:
    • त्यांचे गौरवशाली स्वरूप असले तरी शाही चरित्रांमध्येही ऐतिहासिक परंपरेचे प्रतिबिंब उमटते.
    • शाही शिलालेखांचाही उल्लेख करता येतो, त्यापैकी बर् याच शिलालेखांमध्ये राजाची वंशावळ आणि त्याच्या कर्तृत्वाचे संदर्भ असलेली प्रशास्ती आहे, सहसा त्याच्यावर स्तुतीचा वर्षाव करण्याच्या हेतूने.
  • अधिकृत नोंदी जतन करण्यासाठी शाही अभिलेखागार:
    • अर्थशास्त्र आणि चिनी तीर्थयात्री झुआनझांग मध्ये प्रत्येक भारतीय शहरातील अधिकृत नोंदी जतन करणार्या शाही अभिलेखागारांचा उल्लेख आहे, तर अल-बिरुनीच्या 11 व्या शतकातील तहकीक-ए-हिंद मध्ये काबूलच्या शाही राजांच्या अभिलेखागाराचा उल्लेख आहे. दुर्दैवाने, असे कोणतेही प्राचीन अभिलेखागार टिकलेले नाहीत.
  • इतिहासाची वेगळी संकल्पना :
    • प्राचीन आणि सुरुवातीच्या मध्ययुगीन भारतात विविध प्रकारच्या ऐतिहासिक परंपरांचे पुरावे सापडत असले तरी या परंपरा आपल्या इतिहासाच्या आधुनिक संकल्पनांपेक्षा खूप वेगळ्या होत्या.
      • प्रत्येक वयोगटातील आणि समाजातील बुद्धिजीवी त्यांना महत्त्वाचे वाटणारे भूतकाळातील पैलू निवडतात आणि त्यांचा आपापल्या पद्धतीने अन्वयार्थ लावतात आणि सादर करतात.
      • प्राचीन आणि आधुनिक समाज अनेक बाबतीत एकमेकांपेक्षा भिन्न असल्याने त्यांच्या भूतकाळाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात मोठा फरक आढळल्यास नवल नाही.
      • आधुनिक इतिहासकार मिथक आणि इतिहास यात फरक करतात, प्राचीन ग्रंथ ांमध्ये फरक नाही.
      • प्राचीन भारतातील ऐतिहासिक परंपरा धार्मिक, कर्मकांड आणि दरबारी संदर्भांशी निगडित होत्या.
      • आपल्या काळातील इतिहास ही संशोधनावर आधारित एक शैक्षणिक शाखा आहे, जी विद्यापीठे आणि संशोधन संस्थांसारख्या आधुनिक संस्थांशी जोडलेली आहे.
      • प्राचीन ग्रंथांमध्ये भूतकाळ ज्या पद्धतीने समजून घेतला गेला आणि त्याचे प्रतिनिधित्व केले गेले ते आजच्या ऐतिहासिक संशोधनाच्या पद्धती, तंत्रे आणि उद्दिष्टांपेक्षा खूप वेगळे आहेत.